-
1 Inleiding
‘Buisleidingen’ is nu niet per se een onderwerp waarvoor iedereen direct warmloopt. Helemaal omdat de aanwezigheid hiervan als vanzelfsprekend wordt beschouwd. We zien ze immers meestal niet, want in Nederland zijn we zo gelukkig dat het merendeel zich in de ondergrond bevindt.
Echter, van tijd tot tijd worden we geconfronteerd met fouten bij het vervoer van stoffen door buisleidingen. Zo sprong in september 2015 nog een waterleiding in Amsterdam Zuid, nabij het VU medisch centrum (VUmc), waardoor de straten in de omgeving blank kwamen te staan, auto’s wegzakten in de ondergrond en VUmc volgens de landelijke nieuwsberichten zo’n 300 patiënten moest evacueren. Meer dramatisch is het voorbeeld van een gasexplosie in Gellingen (België), die plaatsvond in 2004 en waarbij 24 mensen omkwamen. Deze explosie ontstond als gevolg van een gaslek. Dit lek was waarschijnlijk ontstaan na beschadiging van de gasleiding bij graafwerkzaamheden enkele weken eerder.1xZie ook Stb. 2010, 686, p. 11.Vanwege de constante druk op de omgeving en de ondergrond in Nederland, waar ruimte schaars is, is het essentieel dat we beschikken over een goed en vooral veilig kabel- en leidingennet. Dit mede omdat kabels en leidingen voor een belangrijk aandeel bijdragen aan onze welvaart.2xZo profileert Nederland zich binnen Europa als ‘gasrotonde’. Op aardgas-in-nederland.nl wordt Nederland, ‘met zijn positie in productie, doorvoer, opslag, handel en kennisontwikkeling van aardgas’ een logistiek knooppunt van aardgas in Europa genoemd. Zie <http://aardgas-in-nederland.nl>, geraadpleegd op 30 september 2015. Nederland kent momenteel maar liefst zo’n 18.000 km aan ondergrondse buisleidingen voor het hoofd- en regionaal transport van gevaarlijke stoffen, 115.000 km aan waterleidingen, 124.000 km aan gasleidingen voor lokale distributie en 257.000 km aan elektriciteitsleidingen. Buisleidingen beslaan daarmee feitelijk circa 0,5% van ons landoppervlak. Daarbovenop wordt door risicozonering nog eens circa 1% van het landoppervlak in beslag genomen.3xKamerstukken II 2011/12, 32 660, nr. 50 (bijlage), p. 18. De ruimtelijke opgave die dit met zich brengt, vormt daarmee een bijzondere uitdaging voor het veld.
Het ruimtelijk beleid omtrent buisleidingen is jarenlang een ondergeschoven kindje geweest. Pas de laatste vijf jaar zijn belangrijke slagen gemaakt op dit gebied. In deze bijdrage wordt ingegaan op buisleidingen in het omgevingsrecht met een focus op ruimtelijke planning. Het betreft een overzichtsartikel en daarmee een handreiking voor degenen die zich willen oriënteren op de toepasselijke ruimtelijke kaders. Om het huidige beleid in perspectief te plaatsen, zal allereerst het belangrijkste ‘oude’ beleid voor buisleidingen in relatie tot ruimtelijke ordening worden besproken (‘verleden’). Vervolgens zal worden ingegaan op de thans geldende belangrijkste ruimtelijke wet- en regelgeving (‘heden’). Tot slot wordt het wetsvoorstel Omgevingswet kort besproken (‘toekomst’). Andere interessante aanpalende onderwerpen zoals gedogen (Belemmeringenwet Privaatrecht, BP), nadeelcompensatie, eigendom of de Telecommunicatiewet Publiekrecht komen in deze bijdrage niet of slechts zijdelings aan bod.
-
2 Verleden
Ten behoeve van de historische context wordt kort stilgestaan bij het Structuurschema Buisleidingen (hierna: Structuurschema) en de twee circulaires van VROM met betrekking tot buisleidingen en het rapport ‘Samen voor de buis’ van ir. M.E.E. Enthoven. Dit is als gezegd nodig om de totstandkoming van het hierna in paragraaf 3 te bespreken thans geldende beleid (zoals de Structuurvisie Buisleidingen, hierna: Structuurvisie) en wet- en regelgeving (zoals het Besluit externe veiligheid buisleidingen, Bevb) in perspectief te plaatsen.4xVoor de geïnteresseerde lezer verwijs ik naar het handboek van Klijn over de in 2009 geldende kaders in het publiekrecht, A.R. Klijn (red.), Het recht van kabels en leidingen, Apeldoorn/Antwerpen: Maklu 2009.
2.1 Structuurschema Buisleidingen5xBepaalde delen van onderstaande tekst zijn rechtstreeks overgenomen uit het Structuurschema Buisleidingen of de Structuurvisie Buisleidingen.
Op 5 april 1984 is de regeringsbeslissing inzake het Structuurschema aan de Tweede Kamer aangeboden.6xKamerstukken II 1983/84, 17 375, nrs. 9-10. Het Structuurschema bestaat uit de delen A-D. Hier wordt besproken het onderdeel D, dat in de regeringsbeslissing is opgenomen. Hoofddoelstelling van dit Structuurschema was: ‘het verlenen van medewerking aan en waar nodig het bevorderen van totstandkomen en het gebruik van buisleidingen, voor zover de bijdrage aan het welzijn van de gemeenschap per saldo positief is’. Dit hield in: bevordering van de gewenste economische ontwikkeling, bevordering van de ontwikkeling op het gebied van verkeer en vervoer, afstemming van de gewenste ruimtelijke ontwikkeling, voorkomen van negatieve gevolgen voor het milieu, het landschap, de landbouw en andere in het geding zijnde belangen, voorkomen van onveilige situaties en milieuverontreiniging en het zo mogelijk vermijden van een beslag op de financiële middelen van de overheid.7xKamerstukken II 1983/84, 17 375, nrs. 9-10, p. 6.
Met het Structuurschema werd een stelsel van planologische reserveringen tot stand gebracht voor civiele hoofdtransportleidingen die bestemd waren voor het vervoer van gas, olie, olieproducten, chemische producten, vaste stoffen, warmte en afvalwater. Dit was een landelijk net van hoofdverbindingen.8xHet betrof buisleidingen bestemd voor het vervoer van stoffen van of naar een aantal industriële centrales in Nederland en aangrenzende landen, buisleidingen bestemd voor het vervoer van aardgas en aardolie vanaf het continentaal plat naar de verwerkingsgebieden op het vasteland, buisleidingen behorend tot het hoofdtransportnet van de Gasunie, met een diameter groter dan of gelijk aan 18 inch (45,7 cm), buisleidingen behorend tot het Defensiebrandstofleidingennet en de belangrijkste buisleidingen voor het transport van ruwwater of halffabricaat ten behoeve van de drink- en industriewatervoorziening. Het Structuurschema Militaire Terreinen en het Structuurschema Drink- en Industriewatervoorziening gaven reeds beleidskaders voor de uitwerking van de leidingennetten van deze categorieën hoofdtransportleidingen. Daarnaast bevatten deze structuurschema’s het algemene beleid voor de desbetreffende buisleidingen op (middel)lange termijn. Een landelijk net voor hoofdverbindingen bijvoorbeeld was in die structuurschema’s dus niet opgenomen, noch een procedureel kader voor tracering en aanleg (Kamerstukken II 1983/84, 17375, nrs. 9-10, p. 24). De belangrijkste beleidsuitspraken in het Structuurschema waren in het document benoemd als een planologische kernbeslissing. Lagere overheden dienden bij ruimtelijke plannen rekening te houden met de hoofdtransportleidingen.9xKamerstukken II 1983/84, 17 375, nrs. 9-10, p. 5, 7 en 9. In zoverre was dus bedoeld om het beleid te laten doorwerken in lokaal beleid.
Voor de nadere uitwerking van de hoofdverbindingen door lagere overheden kwamen twee vormen van planologische reservering in aanmerking:
de buisleidingenstrook; en
de buisleidingenzone.
Een buisleidingenzone was een globaal aangegeven doorgaande strook grond met een breedte van enige honderden meters tot enige kilometers, bestemd voor meerdere toekomstige hoofdtransportleidingen. Deze was als planologische reservering opgenomen in het streekplan. In een dergelijke buisleidingenzone konden geen grote ruimtelijke ontwikkelingen plaatsvinden, die de aanleg van meerdere toekomstige hoofdtransportleidingen zouden blokkeren. Het doorgaande karakter mocht niet worden aangetast.
Een buisleidingenstrook was een doorgaande strook grond van 70 meter breedte, bestemd voor meerdere toekomstige hoofdtransportleidingen. Bij deze strook behoorden:
een veiligheidsgebied (breedte: 55 meter ter weerszijden van de strook); en
een toetsingsgebied (breedte: 175 meter ter weerszijden van de strook).
Lagere overheden dienden de besluiten ten aanzien van toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen in het toetsingsgebied aan een zorgvuldige afweging te onderwerpen omtrent veiligheid en planologische, technische en economische belangen. Het betrof de toelaatbaarheid van kwetsbare bestemmingen binnen die afstand.10xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 21. Deze systematiek betrof een soort voorloper van de toetsing van het groepsrisico. Het veiligheidsgebied was een verbijzondering van een deel van het toetsingsgebied. De buisleidingenstrook (70 meter) en het veiligheidsgebied (aan weerszijden 55 meter) moesten als planologische reservering worden opgenomen in het streekplan en in bepaalde gevallen in het bestemmingsplan.
De veiligheidsafstanden kunnen als volgt visueel worden weergegeven:11xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 76.
De veiligheidsafstandenTen slotte wordt ook melding gemaakt van een zogenaamde ‘buisleidingenstraat’. Dit kan worden gezien als variant op de buisleidingenstrook. Echter, dit is een doorgaande strook grond (in de regel enige tientallen meters breed exclusief veiligheidsgebied), die primair is bestemd en ingericht voor het leggen en onderhouden van buisleidingen, waarbij als regel grondverwerving en uitvoering van ‘kunstwerken’ noodzakelijk zijn.12xKamerstukken II 1983/84, 17 375, nrs. 9-10, p. 10.
Het Structuurschema was aanvankelijk geldig voor vijf jaar, maar is daarna enkele malen telkens met vijf jaar verlengd, laatstelijk tot 30 december 2008. Daarna is het Structuurschema van rechtswege komen te vervallen.13xKamerstukken II 2002/03, 28 743, nr. 2. De minister van VROM heeft echter aangegeven dat desalniettemin het beleid zou worden gecontinueerd in afwachting van de Structuurvisie.14xKamerstukken II 2008/09, 26 018, nr. 11. Zie Klijn 2009, p. 32. Inmiddels is die Structuurvisie in werking.15xStcrt. 14 november 2012, 23289.
2.2 Circulaires Buisleidingen
In het verleden golden twee circulaires van VROM. Het betrof de circulaire ‘Zonering langs hogedruk aardgastransportleidingen’ (26 november 1984) en de circulaire ‘Bekendmaking van voorschriften ten behoeve van zonering langs transportleidingen voor brandbare vloeistoffen van de K-1, K-2 en K-3 categorie’ (24 april 1991). Doel van beide circulaires was het beschermen van de omgeving tegen de mogelijke gevolgen van een ongeval door risicozonering langs nieuwe tracés van de betrokken buisleidingen.16xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 23. De circulaires zijn vervallen met het van kracht worden van het hierna in paragraaf 3 te bespreken Bevb.
2.3 ‘Samen voor de buis’
In 2004 heeft ir. M.E.E. Enthoven op verzoek van de ministeries van EZ, V&W en VROM rapport uitgebracht over ‘het dossier Buisleidingen’.17xM.E.E. Enthoven, Samen voor de buis. Advies over het dossier Buisleidingen, Den Haag, 21 december 2004. Het betrof de transportleidingen voor gevaarlijke stoffen. De behoefte aan dit advies kwam voort uit door Enthoven drie geconstateerde en met elkaar samenhangende impasses:
onenigheid over de vraag welk ministerie de primaire verantwoordelijkheid voor buisleidingen moest nemen;
het ontbreken van een gezamenlijke beleidsvisie; en
onduidelijkheid over de bij hogedrukaardgasleidingen te hanteren veiligheidsafstanden, beschermingsmaatregelen en hun bekostiging.18xEnthoven 2004, p. 3-4.
Deze impasses moesten worden doorbroken door onder meer de doorwerking van beleid in de ruimtelijke ordening te verbeteren.19xEnthoven 2004, p. 9. Interessant is dat in het rapport wordt geconcludeerd dat het Structuurschema over het algemeen wel was verwerkt in provinciale streekplannen, maar in gemeentelijke bestemmingsplannen slechts ‘in zeer beperkte mate doorwerking plaats had gehad’. Als dit al het geval was, werden de in het Structuurschema ‘opgenomen afstanden voor leidingenzones en leidingenstroken vaak niet onverkort toegepast’. Gemeenten bleken ‘slecht op de hoogte van de vigerende regelgeving en in een aantal gevallen zijn bestemmingen nabij buisleidingen gerealiseerd in strijd met de veiligheidseisen’. Bovendien bleken onder meer ‘lang niet alle hoofdtransportleidingen (…) in de gereserveerde stroken te zijn gelegd’. Kortom: ‘de doorwerking van de planologische reserveringen in het Structuurschema in de ruimtelijke ordening is dus grotendeels niet gerealiseerd’.20xEnthoven 2004, p. 10-11. Voor een nadere bespreking van dit rapport verwijs ik naar Klijn 2009, p. 17-19. Hierdoor was onder meer ook de borging van de externe veiligheid niet overal toereikend.21xEnthoven 2004, p. 12. Naar aanleiding van deze rapportage zijn onder meer de hierna te bespreken Structuurvisie en het Bevb tot stand gekomen.22xHet rapport heeft ook geleid tot een inhaalslag wat betreft doorwerking in ruimtelijke plannen, de formulering van nieuwe veiligheidseisen en een bijbehorend saneringsprogramma voor buisleidingen, het verhogen van de veiligheid in het kader van het project vitale infrastructuur, het opzetten van een deugdelijke registratie van essentiële leidinggegevens voor toezichthouders en hulpdiensten ter voorkoming van graafincidenten, het opzetten van een goede organisatie van incidentenbehandeling en rampenbestrijding, en het opzetten van een adequate toezichtorganisatie. Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 24.
-
3 Heden
3.1 Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte
Op 13 maart 2012 heeft de minister van Infrastructuur en Milieu (IenM) de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte (SVIR) vastgesteld.23xKamerstukken II 2011/12, 32 660, nr. 50 (bijlage). Naast onder meer aandacht voor de ondergrond is ook specifiek aandacht voor buisleidingen. Het netwerk van buisleidingen voor het vervoer van (gevaarlijke) stoffen van economisch belang wordt voor Nederland op Europese schaal van belang geacht. Hieronder valt ook het gastransport en het verbinden van productielocaties. Ook voor het functioneren van de haven van Rotterdam in relatie tot andere haven- en industriegebieden in Noordwest-Europa zijn deze buisleidingen nodig.
De buisleidingen voor transport van aardgas, aardolie(producten) en CO2 zijn onderdeel van de nationale energie-infrastructuur. Ruimte voor het hoofdnetwerk voor vervoer van (gevaarlijke) stoffen via buisleidingen is gekwalificeerd als nationaal belang. Naast brandstoffen (en afvalstoffen) worden ook chemische stoffen per buisleiding getransporteerd. Het Rijk wil de aanleg van deze buisleidingen op land en zee ruimtelijk mogelijk maken, belemmeringen voorkomen en zorgen voor een goede aansluiting op het internationale netwerk. Buisleidingen op land die van nationaal belang zijn voor het transport van (gevaarlijke) stoffen, worden enkel toegestaan in de gereserveerde stroken. Verwezen wordt naar de Structuurvisie, waar het beleid voor buisleidingen nader wordt uitgewerkt.24xKamerstukken II 2011/12, 32 660, nr. 50 (bijlage), p. 37.
Uit de realisatieparagraaf blijkt binnen welke ruimtelijke wettelijke en beleidskaders het beleid omtrent het hoofdnetwerk buisleidingen plaatsvindt. Het betreft het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro), waarin wordt opgenomen dat hoofdverbindingen (leidingenstroken) van maximaal 70 meter breed moeten worden vrijgehouden voor het mogelijk maken en voorkomen van belemmering bij de aanleg van buisleidingen. Voorts wordt opgemerkt dat de SVIR op dit onderwerp verder zal worden uitgewerkt in de Structuurvisie.25xKamerstukken II 2011/12, 32 660, nr. 50 (bijlage), p. 97.
3.2 Structuurvisie Buisleidingen 2012-2035
Het doel van de Structuurvisie is: ruimte vrijhouden in Nederland voor de aanleg van toekomstige buisleidingen van nationaal en internationaal belang voor het transport van gevaarlijke stoffen. Het Rijk wil hiermee verdere duidelijkheid verschaffen aan zowel het bedrijfsleven dat daarmee kan rekenen op goede verbindingen voor buisleidingentransport, als lagere overheden die hierop hun ruimtelijke plannen kunnen afstemmen.
Gelet op de steeds intensievere ruimtedruk ligt de nadruk op de borging van beleid in de plannen van lagere overheden en het leidingenbeheer door leidingexploitanten. Het bieden van ruimte voor leidingen van nationaal belang wordt gezien als nationale goede ruimtelijke ordening.26xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 15. Het beoogde netwerk van hoofdverbindingen geeft zo veel mogelijk ruimte aan nieuwe ontwikkelingen. Daarnaast wordt aangegeven waar de aanwezigheid van reserveringen beperkingen kan opleggen aan nieuwe ruimtelijke plannen.27xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 17. Doel is dat de ruimte niet onnodig vrij wordt gehouden, dat versnippering van ruimte buiten de leidingenstroken wordt voorkomen én dat daarnaast wordt voorkomen dat op termijn geen ruimte is in de stroken voor leidingen die daarvoor bedoeld zijn.Leidingen van nationaal belang zijn:
leidingen voor het hoofdtransport over langere afstand ten behoeve van de levering van aardgas (‘HTL-leidingen’ met een druk groter dan 40 bar);
leidingen voor het hoofdtransport van olie(producten) en chemische stoffen tussen haven- en industrieclusters in binnen- en buitenland;
leidingen voor transport van CO2;
leidingen betreffende de nationale veiligheid/Defensieleidingen.
De uitgangspunten die in de Structuurvisie worden gehanteerd, worden besproken in hoofdstuk 6 en zijn:
creëren van optimale randvoorwaarden voor de buisinfrastructuur;
zuinig gebruik van de ruimte;
voorkomen van negatieve gevolgen;
alleen leidingen van (inter)nationaal belang;
alleen leidingen voor gevaarlijke stoffen;
alleen aanleg in aangegeven stroken;
gebruik bestaande verbindingen met het buitenland;
geen aankoop van gronden;
aangewezen buisleidingenstroken vrijwaren in bestemmingsplannen.28xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 11.
Het zuinig gebruik van de ruimte wordt bevorderd doordat nieuwe buisleidingen zo veel mogelijk moeten worden gebundeld met bestaande leidingen. Verder door de risicozonering voor nieuwe leidingen binnen de leidingenstrook te houden.29xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 11. Leidingen als hier bedoeld moeten in principe in de leidingenstroken worden gelegd.30xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 11-12. Door tracés te kiezen in overleg met provincies en gemeenten zou sprake zijn van zo min mogelijk nadelige gevolgen voor andere belangen. Gemeenten krijgen de mogelijkheid om tracés te optimaliseren, zodat eventuele knelpunten zo veel mogelijk kunnen worden vermeden (zie ook hierna).31xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 12.
Op de bij de Structuurvisie behorende Visiekaart zijn de beoogde tracés aangegeven. Tevens wordt een aantal indicatieve voorkeurstracés genoemd waarmee de Structuurvisie nog zal worden aangevuld. In uitzonderlijke situaties (in verband met voortschrijdende inzichten) zouden nog afwijkingen kunnen ontstaan voor geheel nieuw aan te leggen hoofdtransportleidingen. Nut en noodzaak van zo’n nieuw tracé zal dan moeten worden aangetoond. Daarbij zal aandacht moeten zijn voor de goede ruimtelijke ordening en het feit dat aan de Structuurvisie een plan-MER ten grondslag is gelegd, waarvan dan mogelijk ook wordt afgeweken.
Regionale leidingen of bijvoorbeeld leidingen voor niet-gevaarlijke stoffen (zoals drink- en industriewater, riool- en afvalwater, koelwater, stoom, biomassa of slurry – dit zijn overigens ook vaak leidingen op lokaal of regionaal niveau) zijn niet van nationaal belang en horen niet in de leidingenstroken thuis. Bij twijfel of een leiding van nationaal of van regionaal belang is, of wanneer bijvoorbeeld leidingen voor niet-gevaarlijke stoffen over langere afstand worden aangelegd, besluit de minister van IenM over de vraag of sprake is van een leiding van nationaal belang. Elektriciteitskabels (ook bovengronds!) mogen in principe ook niet in de leidingenstroken, omdat deze van invloed kunnen zijn op de bescherming van de buisleiding en ze elkaar onderling kunnen beïnvloeden.32xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 54.
De breedte van de leidingenstroken wordt bepaald door het aantal en type buisleidingen die hierin moeten kunnen worden aangelegd in combinatie met de externe veiligheidscontouren rondom deze leidingen. Op alle locaties waar voldoende ruimte beschikbaar is, geldt dat de leidingenstrook een breedte heeft van 70 meter vanwege direct ruimtebeslag door leidingen. Hierdoor is het mogelijk om in principe zes tot acht nieuwe leidingen aan te leggen op een onderlinge afstand van 5 tot 7 meter (vanwege het zo veel mogelijk voorkomen of beperken van domino-effecten bij een ongeval met een leiding). Als gezegd kunnen waar nodig smallere leidingenstroken worden gerealiseerd van bijvoorbeeld 30 of 40 meter (‘breed waar kan, smal waar moet’). Hiermee nemen veiligheidsrisico’s echter toe, waardoor dit extra monitoring en extra maatregelen vergt. In bepaalde gevallen kan de breedte worden teruggebracht naar een leidingentunnel, leidingenviaduct of leidingenbak (een ‘buisleidingenstraat’ als ook besproken in par. 2). Dit is echter een vrij kostbare oplossing.33xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 83-84.
Thans is één leidingenstraat aangelegd, die in eigendom is van de Staat en wordt beheerd door ‘Leidingenstraat Nederland’ (LSNed). Het gaat om een strook grond van enkele tientallen meters breed. Leidingexploitanten kunnen tegen een vergoeding gebruik maken van deze voorziening.34xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 23. Volgens de website van LSNed betreft het een obstakelvrij leidingentracé (‘ondergrondse snelweg’) tussen de industriegebieden van Rotterdam en Moerdijk, in de richting van Vlissingen en Antwerpen.35xZie <www.lsned.nl>, geraadpleegd op 24 september 2015. De buisleidingenstraat maakt wel onderdeel uit van het landelijk hoofdnetwerk van leidingen in de Structuurvisie Buisleidingen, maar kent een eigen wettelijk regime. Het betreft de wet van 11 maart 1972 houdende verklaring van het algemeen nut der onteigening van percelen erfdienstbaarheden en andere zakelijke rechten ten behoeve van de inrichting van een buisleidingenstraat vanaf Pernis langs Klundert naar de Schelde nabij de Nederlands-Belgische grens, Stb. 1972, 145; zie Stb. 2014, 174, p. 8 en noot 1.
De buisleidingenzone wordt bepaald door het indirecte ruimtebeslag van de risicocontouren van de leidingenstrook. In het Structuurschema gold hiervoor een vaste contour van 55 meter aan weerszijden van die strook. Kort gezegd geldt in de huidige situatie dat bij aanleg van nieuwe leidingen de grenswaarde van het plaatsgebonden risico (PR) de randen van de leidingenstrook (70 meter) in principe niet mag overschrijden (dit geldt ook voor smallere stroken).36xHet plaatsgebonden risico is de kans per jaar dat een persoon die onafgebroken en onbeschermd op een bepaalde plaats verblijft, overlijdt als direct gevolg van een ongeval met (in dit geval) een buisleiding. Het Bevb stelt een grenswaarde van 10-6 per jaar voor het plaatsgebonden risico voor woningen, scholen en andere kwetsbare bestemmingen. Voor beperkt kwetsbare bestemmingen geldt eveneens een richtwaarde van 10-6 per jaar. De aanleg van nieuwe buisleidingen mag niet leiden tot overschrijding van dit basisveiligheidsniveau (Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 75). Voor nieuwe aardgasleidingen is het al mogelijk om een grenswaarde te hanteren die direct op de leiding ligt, voor bepaalde andere categorieën leidingen kan dit soms anders zijn, maar volgens de Structuurvisie kan hier met extra beschermende maatregelen veel worden bereikt. Nieuwe kwetsbare bestemmingen direct buiten de leidingenstrook kunnen daarom in principe niet worden geweerd (behoudens reeds aanwezige externe veiligheidsrisico’s).37xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 85. In de Structuurvisie is dan ook sprake van een voor de planologie veel minder indringende risicocontour dan in het Structuurschema.
Het invloedgebied van het groepsrisico (GR) strekt zich in principe uit tot ver buiten de leidingenstrook en dus de contour voor het plaatsgebonden risico.38xHet groepsrisico is de cumulatieve kans per kilometer buisleiding dat 10, 100 of 1000 persoenen overlijden als gevolg van een ongeval met een buisleiding. Dit is een maat voor de omvang van een eventuele ramp afgezet tegen de zogenaamde oriënterende waarde van art. 12 Bevb (Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 76). Het bevoegd gezag voor de ruimtelijke ordening zal bij bouwplannen langs buisleidingenstroken het groepsrisico moeten verantwoorden. Indien er in de leidingenstrook nog geen leidingen zijn aangelegd, wordt de gemeente aangeraden om bij het vaststellen van het bestemmingsplan uit te gaan van de mogelijkheid dat meer dan één leiding voor gevaarlijke stoffen wordt aangelegd.
Het voorgaande kan als volgt visueel worden weergegeven:
Veiligheidsafstanden Structuurvisie Buisleidingen39xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 85.Bij de tracering van de nieuwe buisleidingenstroken is waar mogelijk rekening gehouden met voldoende afstand tot andere infrastructuur, zoals hoogspanningsmasten en windmolens. Het Bevb staat in principe de bouw van deze infrastructuur wel toe nabij een buisleiding, mits de contour van 10-6 per jaar voor het plaatsgebonden risico van de leiding daarmee niet over een (beperkt) kwetsbaar object komt te liggen.40xKamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 88.
3.3 Besluit algemene regels ruimtelijke ordening
In het Barro worden de nationale belangen geborgd zoals deze in de SVIR zijn bepaald.41xHet Barro is op 22 augustus 2011 bekendgemaakt (Stb. 2011, 391) en op 30 december 2011 in werking getreden (Stb. 2011, 666). In 2014 is ter uitvoering van de SVIR een titel toegevoegd over de buisleidingen van nationaal belang voor het vervoer van gevaarlijke stoffen (titel 2.9).42xBesluit tot wijziging van het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening en het Besluit ruimtelijke ordening (buisleidingen van nationaal belang voor het vervoer van gevaarlijke stoffen alsmede het aanbrengen van enkele verbeteringen), bekendgemaakt op 16 mei 2014 (Stb. 2014, 174) en in werking getreden op 1 juli 2014 (Stb. 2014, 213). Het betreft buisleidingen voor aardgas met een druk van ten minste 40 bar en een doorsnede van ten minste 45,7 cm en buisleidingen als bedoeld in het hierna te bespreken Bevb. Hiermee wordt conform de uitgangspunten zoals benoemd in de SVIR beoogd te waarborgen dat het leggen van buisleidingen die van nationaal belang zijn ook in de toekomst ruimtelijk mogelijk blijft.43xStb. 2014, 174, p. 6.
Kort gezegd wordt met het Barro en de bijbehorende ministeriële regeling (Rarro)44xDe voorkeurstracés zijn aangewezen in de Regeling van 12 juni 2014 tot wijziging van de Regeling algemene regels ruimtelijke ordening (aanwijzing voorkeurstracés voor het vervoer van gevaarlijke stoffen en actualisering) Stcrt. 2014, 1625. De kaartbijlagen zijn beschikbaar via <www.ruimtelijkeplannen.nl>. de verplichte planologische verankering van leidingenstroken voor buisleidingen van nationaal belang in bestemmingsplannen geregeld. De verantwoordelijkheid voor de ruimtelijke inpassing van een nieuwe buisleiding ligt bij het bevoegd gezag voor de ruimtelijke ordening. De verantwoordelijkheid voor het leggen van een buisleiding en het onderhoud daarvan blijft liggen bij de initiatiefnemer. Al met al is het blijkens de nota van toelichting (NvT) de verantwoordelijkheid van de initiatiefnemer voor de leiding om in overleg te treden met het bevoegd gezag en met grondeigenaren voor een goede inpassing bij de aanleg van een buisleiding van nationaal belang.45xStb. 2014, 174, p. 7.
De voorkeurstracés worden door de minister van IenM, in overeenstemming met de minister van EZ, bij het Rarro aangewezen. De tracés hebben in beginsel een breedte van 70 meter. Aan weerszijden van de tracés is sprake van een zoekgebied van 250 meter. Zoals ook hiervoor besproken in het kader van de Structuurvisie, kan de daadwerkelijke breedte van het voorkeurstracé smaller of juist veel breder zijn dan de genoemde 70 meter. De gemeenteraad kan het voorkeurstracé in een bestemmingsplan onder voorwaarden nader uitwerken.46xIngevolge de definitiebepaling van art. 1.1 lid 2 Barro wordt onder een bestemmingsplan tevens verstaan een wijzigings- of uitwerkingsplan, een inpassingsplan, een beheersverordening of een projectuitvoeringsbesluit (Chw). Ingevolge art. 1.1 lid 5 is ook een omgevingsvergunning voor afwijken van een bestemmingsplan onder de reikwijdte van het Barro begrepen, tenzij in het Barro anders is bepaald. Het gaat om een projectafwijking (art. 2.12 lid 1 onder a sub 3 Wabo) of een kruimelafwijking (art. 2.12 lid 1 onder a sub 2 Wabo) als bedoeld in art. 4 onderdeel 11 Bro (dat zou sinds de wijziging van het Bro op 1 oktober 2014 moeten zijn art. 4 onderdeel 9 Bro). Het optimaliseren van de ligging van een voorkeurstracé kan slechts binnen de grenzen van het zoekgebied. Op deze manier kan rekening worden gehouden met de lokale situatie, bijvoorbeeld wanneer sprake is van een bestaande bouwbestemming of gewenste toekomstige ontwikkelingen. Daarnaast moet het gewijzigde tracé blijven aansluiten op het voorkeurstracé onderscheidenlijk het tracé voor een buisleidingenstrook van een aanpalende gemeente. Voorts moet het tracé een breedte hebben die het voorkeurstracé over het grootste deel van het tracé heeft. Er wordt geen termijn gesteld aan de mogelijkheid voor gemeenten om het voorkeurstracé nader uit te werken. Het is aan gemeenten om dit te doen direct na aanwijzing van dit tracé of op het moment dat zich een concreet initiatief aandient voor het leggen van een leiding.47xStb. 2014, 174, p. 11-12.
Bij vaststelling van een bestemmingsplan mogen gemeenten voorts geen activiteiten toestaan die het leggen van de buisleiding in de buisleidingenstrook kunnen belemmeren. Dit geldt ook voor voorkeurstracés die nader zijn uitgewerkt door de gemeente. Er mag bovengronds of ondergronds geen obstakel aanwezig zijn dat het graven van een sleuf en het leggen van een buisleiding verhindert. Het gaan dan om het bouwen van een bouwwerk. Een uitzondering is gemaakt voor bouwwerken die noodzakelijk zijn voor aanleg, onderhoud of instandhouding van de buisleidingen, zoals een meet- en regelstation of een gascompressorstation. Ook omgevingsvergunningsvrije bouwwerken als bedoeld in art. 2 in samenhang met art. 5 en 8 van bijlage II bij het Besluit omgevingsrecht (Bor) zijn toegestaan binnen een buisleidingenstrook. Infrastructuur (verharde wegen en paden, spoorwegen, watergangen) mag niet over de lengte van de buisleidingenstrook worden aangelegd, maar mag de buisleidingenstrook wel kruisen. Ook het leggen van een buisleiding over grotere afstand door een waterkering is onwenselijk vanuit het oogpunt van waterveiligheid. Doorkruising levert in beginsel geen problemen op. Ook is niet de bedoeling dat in de lengterichting van een voorkeurstracé andersoortige leidingen of hoogspanningsverbindingen dan die van nationaal belang worden aangelegd. Ten slotte mag geen sprake zijn van bebossing op het voorkeurstracé (diepwortelende beplanting of bomen), het gebruik als stortplaats voor afvalstoffen of permanente opslag van grond, andere stoffen of goederen.48xStb. 2014, 174, p. 21-23.
Ten slotte mag een bestemmingsplan alleen de aanleg van een buisleiding van nationaal belang toelaten in een buisleidingenstrook (dit geldt niet wanneer een buisleiding van nationaal belang reeds verankerd is in een bestaand bestemmingsplan buiten de buisleidingenstrook). De buisleiding moet op ten minste 5 meter van de begrenzing van de buisleidingenstrook worden gelegd, zodat de belemmeringenstrook als bedoeld in art. 14 van het hierna te bespreken Bevb binnen de buisleidingenstrook ligt. Zo blijft tevens de risicocontour voor het plaatsgebonden risico (zie ook hierna) binnen de buisleidingenstrook omdat de exploitant van de buisleidingenstrook er ingevolge art. 6 lid 2 Bevb voor moet zorgen dat de risicocontour van een buisleiding binnen de 5 meter aan weerszijden van die leiding blijft. Deze verplichting geldt niet op een beginpunt en een eindpunt van een buisleiding die buiten de buisleidingenstrook is gesitueerd.49xStb. 2014, 174, p. 21-23.
De gemeenteraad moet in beginsel binnen drie jaar na inwerkingtreding van titel 2.9 Barro bestemmingsplannen hieraan hebben aangepast, derhalve uiterlijk op 1 juli 2017 (implementatietermijn).
3.4 Besluit externe veiligheid buisleidingen
Het Bevb regelt de externe veiligheidsaspecten van buisleidingen en het borgen van die veiligheid in ruimtelijke plannen.50xBesluit van 24 juli 2010 houdende milieukwaliteitseisen externe veiligheid voor het vervoer van gevaarlijke stoffen (Besluit externe veiligheid buisleidingen), bekendgemaakt op 17 september 2010 (Stb. 2010, 686) en in werking getreden op 1 januari 2011 met uitzondering van art. 6 lid 4 (1 juli 2013) en art. 21 (1 juli 2011) (Stb. 2010, 683). Ook worden regels gesteld om de integriteit van de buisleiding te waarborgen.51xStb. 2010, 686, p. 12. Het besluit is met andere woorden gericht op de buisleidingen voor het transport van gevaarlijke stoffen, omdat deze categorie een potentieel extern veiligheidsrisico met zich brengt.52xStb. 2010, 686, p. 10.
Met het Bevb wordt invulling gegeven aan de aanbevelingen uit de hiervoor besproken rapportage ‘Samen voor de buis’ voor wat betreft het formuleren van veiligheidseisen en een bijbehorend saneringsprogramma voor hogedrukgasleidingen, het borgen van de planologische inpassing van buisleidingen in bestemmingsplannen en het regelen van adequaat toezicht.53xStb. 2010, 686, p. 17. Tevens wordt hiermee uitvoering gegeven aan de realisatieparagraaf uit de SVIR, voor zover deze betrekking heeft op buisleidingen van nationaal belang.
Conform de Structuurvisie is de risicozonering, zoals die onder meer voortvloeide uit de hierboven besproken circulaires en het Structuurplan, vervangen door een risiconorm.54xStb. 2010, 686, p. 19. De risiconormen houden in dat een persoon, dan wel een bepaalde groep personen, in de buurt van een gevaarbron slechts een bepaalde beperkte kans heeft op overlijden als gevolg van een ongeval met die gevaarbron. Het bewaren van grote afstanden tussen buisleiding en (bijvoorbeeld) woonbebouwing is dan als gezegd niet altijd noodzakelijk, wat leidt tot een zorgvuldiger benutting van de ruimte.55xStb. 2010, 686, p. 22.
Het Bevb staat nauw in verhouding tot andere regelgeving en beleid. Allereerst is een verband tussen de in het Bevb opgenomen zorgplicht van de exploitant56xDit is conform de definitiebepalingen van art. 1 de ‘verantwoordelijke voor de aanleg, het beheer, het gebruik en het onderhoud van de buisleiding’. en de wettelijke zorgplichten uit art. 9.2.2.1 van de Wet milieubeheer (Wm) (beperken van de gevolgen voor mens en milieu van stoffen en preparaten), art. 13 van de Wet bodembescherming (voorkoming van milieuverontreiniging) en art. 1.1a Wm (voorkomen of beperken van nadelige gevolgen voor het milieu). Tevens relevant voor de toets of de exploitant voldoet aan die zorgplicht, zijn de technische normen voor buisleidingen NEN 3650.57xStb. 2010, 686, p. 12. In bepaalde gevallen vloeien verplichtingen voort uit de Gaswet of de Mijnbouwwet. In de Wet informatie-uitwisseling ondergrondse netten (hierna: Grondroerdersregeling)58xStb. 2008, 120. is de informatievoorziening voor grondwerkzaamheden geregeld om schade aan kabels en leidingen als gevolg van graafwerkzaamheden te voorkomen. Het Registratiebesluit externe veiligheid59xStb. 2005, 483. heeft als wettelijke basis titel 12.2 Wm en regelt de gegevensvoorziening van onder meer buisleidingen ten behoeve van de provinciale risicokaart. Het besluit is gericht op gegevensverstrekking door het bevoegd gezag aan burgers en andere overheden over inrichtingen, buisleidingen en transportroutes die een gevaar kunnen opleveren voor de omgeving. Het bevoegd gezag zorgt dat de gegevens goed op de provinciale risicokaarten worden weergegeven en kan in verband hiermee gegevens over buisleidingen opvragen bij de exploitant. Daarnaast heeft de exploitant een meldplicht voor wijzigingen in de gegevens voor buisleidingen. Voorts is de minister van IenM bevoegd gezag voor het verlenen van concessies voor buisleidingen als bedoeld in de BP.60xStb. 2006, 679. Op grond van deze wet kan een grondeigenaar, zakelijk gerechtigde of persoonlijk gerechtigde worden gedwongen de aanleg van een buisleiding in het openbaar belang te gedogen.61xHet stelsel van concessieverlening wordt herzien bij de Omgevingswet. Ingevolge het Besluit milieueffectrapportage is de aanleg, wijziging of uitbreiding van een buisleiding van transport van gas, olie, chemicaliën, CO2 en van warm water of stoom opgenomen in categorie C 8.1 en D 8.1, 8.2 en 8.3. Bij de aanleg van dergelijke buisleidingen geldt dus onder omstandigheden een (informele) MER-(beoordelings)plicht.62xOok op grond van het Mijnbouwbesluit en de Wet beheer rijkswaterstaatswerken dient de MER-plicht bij buisleidingen te worden betrokken. Vanwege de verplichting om de in het Bevb bedoelde buisleidingen in een bestemmingsplan op te nemen, is de Wet kenbaarheid publiekrechtelijke beperkingen (Wkpb) niet van toepassing op buisleidingen.63xZie Stb. 2010, 686, p. 12-17.
Art. 1 en 2 Bevb zijn algemene bepalingen met respectievelijk de begripsomschrijvingen en de bepaling van de reikwijdte van het besluit. In art. 1 is een buisleiding gedefinieerd als ‘een leiding bestemd of gebruikt voor het vervoer van gevaarlijke stoffen, met de daarbij behorende voorzieningen’. Van belang voor een goede ruimtelijke ordening zijn verder met name de definities van beperkt kwetsbaar object64xArt. 1 Bevb jo. art. 1 lid 1 aanhef en onder b Bevi: verspreid liggende woningen, woonschepen en woonwagens van derden met een dichtheid van maximaal twee woningen, woonschepen of woonwagens per hectare, en dienst- en bedrijfswoningen van derden; of (in aanvulling op het Bevi) lintbebouwing voor zover deze loodrecht of nagenoeg loodrecht is gelegen op de contouren van het plaatsgebonden risico van een buisleiding. en kwetsbaar object,65xArt. 1 Bevb jo. art. 1 lid 1 aanhef en onder l Bevi: woningen, woonschepen of woonwagens, niet zijnde woningen, woonschepen of woonwagens die een beperkt kwetsbaar object zijn; gebouwen bestemd voor het verblijf, al dan niet gedurende een gedeelte van de dag, van minderjarigen, ouderen, zieken of gehandicapten, zoals (1) ziekenhuizen, bejaardenhuizen en verpleeghuizen, (2) scholen, of (3) gebouwen of gedeelten daarvan, bestemd voor dagopvang van minderjarigen; gebouwen waarin doorgaans grote aantallen personen gedurende een groot gedeelte van de dag aanwezig zijn, waartoe in ieder geval behoren (1) kantoorgebouwen en hotels met meer dan 1500 m2 bvo per object, of (2) complexen waarin meer dan 5 winkels zijn gevestigd en waarvan het gezamenlijk oppervlak meer dan 1000 m2 bvo bedraagt en winkels met een totaal bvo van meer dan 2000 m2 per winkel, voor zover in die complexen of in die winkels een supermarkt, hypermarkt of warenhuis is gevestigd; kampeer- en andere recreatieterreinen bestemd voor het verblijf van meer dan 50 personen gedurende meerdere aaneengesloten dagen. het plaatsgebonden risico66xHet risico op een plaats nabij een buisleiding, uitgedrukt als de kans per jaar dat een persoon die onafgebroken en onbeschermd op die bepaalde plaats zou verblijven, overlijdt als rechtstreeks gevolg van een ongewoon voorval met die buisleiding. en het groepsrisico,67xDe cumulatieve kansen per jaar per kilometer buisleiding dat ten minste 10, 100 of 1000 personen overlijden als rechtstreeks gevolg van hun aanwezigheid in het invloedsgebied van een buisleiding en een ongewoon voorval met die buisleiding. omdat aan de hand hiervan moet worden beoordeeld waar bouwen en gebruiken nabij buisleidingen kunnen plaatsvinden ofwel of buisleidingen nabij bebouwing kunnen worden aangelegd.
Het Bevb is van toepassing op (reikwijdte):
buisleidingen voor aardgas met een uitwendige diameter van 50 mm of meer en een druk van 16 bar (1600 kPA) of meer;
buisleidingen voor aardolieproducten met een uitwendige diameter van 70 mm of meer en een druk van 16 bar (1600 kPA) of meer;
buisleidingen voor brandbare stoffen met een uitwendige diameter van 70 mm of meer of een binnendiameter van 50 mm of meer en een druk van 16 bar (1600 kPA) of meer;
buisleidingen voor vergiftige stoffen; en
buisleidingen voor specifieke stoffen met een diameter van 70 mm of meer of een binnendiameter van 50 mm of meer en een druk van 16 bar (1600 kPA) of meer.68xIn de Rarro worden vergiftige stoffen aangeduid als ‘acuut toxische’ stoffen (zoals chloor, ammoniak, koolmonoxide, formaldehyde, waterstofchloride, etheenoxide, monovinylchloride en synthesegas). Specifieke stoffen zijn kooldioxide, zuurstof en stikstof. Brandbare stoffen zijn geclassificeerd als ontvlambaar, licht ontvlambaar of zeer licht ontvlambaar, niet zijnde aardgas of aardolieproducten (isopreen of propeenoxide).
Het Bevb is niet van toepassing op buisleidingen die deel uitmaken van een inrichting of buisleidingen gelegen op het continentaal plat of de territoriale zee van Nederland. Indien een buisleiding deel uitmaakt van een inrichting beoordeelt het bevoegd gezag het risico verbonden aan de buisleiding in samenhang met het risico van andere gevaarbronnen binnen de inrichting en kan het bevoegd gezag specifiek op die situatie toegesneden voorschriften voor de buisleiding in de milieuvergunning voor de inrichting opnemen. Buisleidingen die terreinen van een inrichting doorkruisen, worden niet gereguleerd in de milieuvergunning van die inrichtingen.69xStb. 2006, 679, p. 32
Paragraaf 2 van het Bevb (art. 3-10) bevat een aantal algemene regels voor de exploitant van buisleidingen. Het betreft een verbodsbepaling (art. 3), de zorgplichtbepalingen (art. 4-10) en informatieverplichtingen (art. 4 en 7-10). De exploitant wordt verantwoordelijk geacht om de gevolgen vanwege de buisleiding voor mens en milieu zo veel mogelijk te beperken. De kosten hiervan komen ook voor zijn rekening vanuit het principe ‘de vervuiler betaalt’. Naast de algemeen geformuleerde zorgplicht in art. 4 heeft de exploitant op grond van art. 5 de plicht om het groepsrisico zo veel mogelijk te beperken door technische of organisatorische maatregelen te nemen, al dan niet met recht op een tegemoetkoming in de schade (nadeelcompensatie of planschade). Daarnaast moet de exploitant ingevolge art. 6 lid 2 er bij de aanleg of vervanging van een buisleiding voor zorgen dat het plaatsgebonden risico binnen een afstand van 5 meter gemeten vanuit het hart van de buisleiding niet hoger is dan 10-6 per jaar. Deze risicocontour moet in principe vrij van bebouwing worden gehouden.70xStb. 2010, 686, p. 23 en 35-37.
De aanleg of de vervanging van een buisleiding is ingevolge art. 6 lid 4 Bevb slechts toegestaan indien die aanleg of vervanging in overeenstemming is met een geldend bestemmingsplan of een omgevingsvergunning voor een afwijking van het bestemmingsplan ex art. 2.12 van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo).71xStb. 2010, 686, p. 35-37. In voorkomende gevallen kan het dus noodzakelijk zijn om een aanpassing van het bestemmingsplan te bewerkstelligen. Indien een wijziging in de exploitatie van de buisleiding aan de orde is met een negatieve invloed op het plaatsgebonden risico of het groepsrisico, kan deze wijziging ingevolge art. 8 Bevb slechts worden doorgevoerd wanneer de wijziging nog in overeenstemming is met het bestemmingsplan of voor de wijziging een omgevingsvergunning is verleend ex art. 2.12 Wabo. De exploitant moet op grond van art. 8 lid 1 Bevb bij een dergelijke voorgenomen wijziging dan ook onderzoek doen naar de invloed van die wijziging op het plaatsgebonden risico en het groepsrisico. De wijziging moet onverwijld worden gemeld ten behoeve van het openbaar register als bedoeld in art. 12.12 Wm (Zie Registratiebesluit externe veiligheid).
Paragraaf 3 van het Bevb ziet op de vaststelling van bestemmingsplannen. Allereerst wordt in art. 11 lid 1 geregeld dat het bevoegd gezag bij de vaststelling van een bestemmingsplan kwetsbare objecten niet binnen de norm voor het plaatsgebonden risico van een aangelegde of geprojecteerde buisleiding mag toelaten. Het PR 10-6 is in dit geval een grenswaarde: het plaatsgebonden risico moet bij de besluitvorming in acht worden gehouden. Het tweede lid heeft eenzelfde soort regeling voor beperkt kwetsbare objecten, waarbij het PR 10-6 een richtwaarde is, die op grond van art. 5.7 Wm zo veel mogelijk moet worden bereikt. Verder moet ingevolge art. 11 lid 3 Bevb rekening worden gehouden met de invloed van risicoverhogende objecten in de directe omgeving van buisleidingen. Als voorbeeld wordt in de NvT een windturbine genoemd.72xZie ook Stb. 2010, 686, p. 40.
Uit art. 12 Bevb volgt dat en op welke wijze het bevoegd gezag het groepsrisico van een buisleiding moet meewegen en verantwoorden bij de vaststelling van een bestemmingsplan. Deze verantwoordingsplicht geldt ook voor bouwplannen in de omgeving van de buisleiding die bijdragen aan de ontwikkeling van het groepsrisico. De aspecten waarmee in de toelichting van het bestemmingsplan rekening moet worden gehouden, staan genoemd in art. 12 lid 1 aanhef en onder a-g in samenhang met art. 12 lid 3 Bevb. Het betreft onder meer het vaststellen van een norm voor het groepsrisico per kilometer buisleiding, maatregelen die de exploitant kan nemen ter beperking van het risico en alternatieven voor ruimtelijke ontwikkelingen met een lager risico. Ingevolge art. 12 lid 2 Bevb wordt voor vaststelling van het bestemmingsplan de brandweer in de regio waarvan het gebied ligt waarop dat besluit betrekking heeft, in de gelegenheid gesteld om in verband met het groepsrisico advies uit te brengen over de mogelijkheden tot voorbereiding van bestrijding en beperking van de omvang van een ramp of zwaar ongeval en over de zelfredzaamheid van personen in het invloedsgebied van de buisleiding.
In de NvT wordt verduidelijkt dat de nadruk ligt op de verantwoordelijkheid van het bevoegd gezag in het kader van de ruimtelijke ordening. De overheid weegt op grond van art. 12 Bevb af welk groepsrisico acceptabel is bij bestemmingsplannen (oriëntatiewaarde). Dat kan tot gevolg hebben dat in het kader van een integrale belangenafweging een hoger groepsrisico wordt geaccepteerd, op grond waarvan de exploitant dit dan met maatregelen weer moet beperken.73xZie ook Stb. 2010, 686, p. 36. Aangegeven wordt ook dat de ruimtelijke autoriteiten in gezamenlijk overleg een handreiking opstellen over het omgaan met de verantwoording van het groepsrisico bij buisleidingen, zodat een eenduidig veiligheidsbeeld wordt gehanteerd. In dit verband heeft IenM opdracht gegeven tot het opstellen van het Handboek buisleiding in bestemmingsplannen.74xStb. 2010, 686, p. 41. Het Handboek buisleiding in bestemmingsplannen is digitaal beschikbaar via <www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/10/26/handboek-buisleiding-in-bestemmingsplannen>, geraadpleegd op 30 september 2015. De berekening van het plaatsgebonden risico en het groepsrisico wordt ingevolge art. 13 Bevb uitgevoerd conform de regels in de Revb (‘Rekenmethodiek Bevb’, zie art. 6 en 7 Revb en de bijbehorende definitiebepalingen in art. 1 Revb).
In een bestemmingsplan moet de ligging van de in het plangebied aanwezige buisleidingen met bijbehorende belemmeringenstrook van ten minste 5 meter aan weerszijden van de buisleiding worden opgenomen (art. 14 lid 10 Bevb). Art. 14 lid 2 Bevb geeft aan dat de belemmeringenstrook niet mag worden voorzien van nieuwe bestemmingen die het oprichten van bouwwerken toestaan. Dit in verband met de mogelijkheid om onderhoud te plegen aan de buisleidingen. Daarnaast moet een aanleg- en sloopvergunningenstelsel ex art. 3.3 van de Wet ruimtelijke ordening (Wro) worden opgenomen (dit betreft niet graafwerkzaamheden als bedoeld in de Grondroerdersregeling). Bij omgevingsvergunning kan wel een bouwwerk in de belemmeringenstrook worden toegestaan, maar de veiligheid met betrekking tot de buisleiding mag niet worden geschaad en tevens mogen geen kwetsbare objecten worden opgericht (art. 14 lid 3 Bevb).75xStb. 2010, 686, p. 43-44. Uit de NvT volgt dat met art. 14 Bevb de planologische relevantie van buisleidingen uit het oogpunt van veiligheid wordt gecodificeerd. Afhankelijk van de planologische reservering als bijvoorbeeld buisleidingenstraat, buisleidingenstrook of buisleidingenzone, kan de buisleiding als hoofdbestemming of als dubbelbestemming of nevenbestemming in een bestemmingsplan zijn opgenomen.
Wanneer een bestemde buisleiding gedurende een aaneengesloten periode van ten minste drie jaar niet in gebruik is geweest, kan de minister van IenM daaraan de consequentie verbinden dat de planologische bescherming rond die buisleiding kan vervallen door een ontheffing van art. 11, 12, 13 en/of 14 Bevb te verlenen (art. 15 Bevb). Dit geldt niet voor het militaire buisleidingenstelsel van de NAVO.76xStb. 2010, 686, p. 44.
Art. 16 Bevb voorziet voorts in de mogelijkheid om een hoger risico te accepteren voor functioneel verbonden (beperkt) kwetsbare objecten op industrieterreinen binnen de plaatsgebonden risicocontour van een buisleiding die op een industrieterrein is aangelegd.77xStb. 2010, 686, p. 44.
Onder de overgangs- en slotbepalingen is in art. 17 Bevb een saneringsplicht opgenomen. Op grond hiervan heeft de exploitant de verantwoordelijkheid om binnen drie jaar na inwerkingtreding van het besluit (dus uiterlijk 1 januari 2014) zeker te stellen dat is voldaan aan de norm voor het plaatsgebonden risico voor bestaande kwetsbare objecten. Voorts moet binnen drie jaar na realisatie van bestemde (‘geprojecteerde’) kwetsbare objecten worden voldaan aan de norm. Art. 17 lid 3 Bevb regelt de sanering van een buisleiding die buiten werking is geweest ten tijde van inwerkingtreding van het besluit en daarna weer in gebruik wordt genomen. Bij ingebruikname moet worden voldaan aan de norm voor het plaatsgebonden risico voor een bestaand of geprojecteerd kwetsbaar object. Ten slotte mag het bevoegd gezag, bij vaststelling van een bestemmingsplan met een mogelijk knelpunt voor wat betreft het persoonlijk risico, vooruitlopen op de saneringsverplichting (art. 17 lid 4 Bevb), op grond waarvan ten tijde van de vaststelling van het bestemmingsplan toch sprake is van een goede ruimtelijke ordening.78xStb. 2010, 686, p. 45-46.
Ten slotte moeten uiterlijk op 1 januari 2016 alle bestemmingsplannen aan het Bevb voldoen (implementatietermijn, art. 19).
3.5 Besluit omgevingsrecht
Het Bor voorziet in een regeling voor het al dan niet vergunningvrij bouwen en gebruiken van buisleidingen.79xBesluit houdende regels ter uitvoering van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Besluit omgevingsrecht), bekendgemaakt op 25 maart 2010 (Stb. 2010, 143) en in werking getreden op 1 oktober 2010 (Stb. 2010, 231). In art. 2.3 is aangegeven dat voor bepaalde bouwactiviteiten en planologische gebruiksactiviteiten geen omgevingsvergunning vereist is. Dit is nader uitgewerkt in art. 2 en 3 in samenhang met art. 5 en 8 van bijlage II.
In art. 2 onderdeel 18 aanhef en onder d van bijlage II is geregeld dat geen omgevingsvergunning benodigd is voor het bouwen (en gebruiken) van ondergrondse buis- en leidingenstelsels ten behoeve van een infrastructurele of openbare voorziening, met uitzondering van een buisleiding als bedoeld in art. 1 Bevb. In art. 3 aanhef en onder 7 Bor is geregeld dat geen omgevingsvergunning voor een bouwactiviteit nodig is voor buisleidingen waarop art. 2 lid 18 Bor niet van toepassing is. Voor de aanleg van buisleidingen als bedoeld in het Bevb is dus geen omgevingsvergunning nodig voor de bouwactiviteit, maar wel voor de gebruiksactiviteit. Hetzelfde geldt voor buisleidingen die niet zijn bedoeld voor infrastructurele of openbare voorzieningen.
3.6 VNG-modelverordening werkzaamheden kabels en leidingen
Lokale overheden hebben soms vergunningensystemen voor werkzaamheden die betrekking hebben op kabels en leidingen.80xVgl. Klijn 2009, p. 45-46. In 2013 heeft de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) samen met het Gemeentelijk Platform voor Kabels en Leidingen (GPKL) een ‘modelverordening werkzaamheden kabels en leidingen’ aangeboden aan colleges en gemeenteraden. Doelstelling is om gemeentelijke regelingen hieromtrent te uniformeren. De belangen die bij vergunningverlening in acht dienen te worden genomen, zijn de openbare orde en veiligheid, het voorkomen of beperken van overlast, bereikbaarheid van gronden of gebouwen en de ondergrondse ordening.
3.7 Tussenconclusie: ‘oud’ versus ‘nieuw’
Met de huidige wet- en regelgeving heeft de buisleiding een duidelijke plaats gekregen in het omgevingsrecht. Het tracé van buisleidingen van nationaal belang dient via het Barro te worden opgenomen in bestemmingsplannen. Buisleidingen die onder het Bevb vallen, dienen vanwege de externe veiligheid hun plaats te krijgen in bestemmingsplannen. Leidingen ten behoeve van een infrastructurele voorziening of een voorziening van openbaar belang die niet onder het Bevb valt, zijn op grond van het Bor geheel omgevingsvergunningvrij. Voor alle overige categorieën buisleidingen is geen omgevingsvergunning voor bouwen benodigd, maar wel een omgevingsvergunning voor gebruik (tenzij de activiteit in overeenstemming is met het bestemmingsplan). Uiterlijk op 1 januari 2016 moeten bestemmingsplannen voldoen aan het Bevb en uiterlijk op 1 juli 2017 aan het Barro.
In het rapport ‘Samen voor de buis’ werd in relatie tot ruimtelijke ordening en veiligheid als knelpunt benoemd dat geen sprake was van een strategische visie op buisleidingen(beleid), dat doorwerking van het beleid uit het Structuurschema in gemeentelijke bestemmingsplannen te wensen overliet en dat een beleidskader moest worden vastgesteld voor externe veiligheid van (aardgas)leidingen. Met de hiervoor besproken Structuurvisie, het Barro (met de verplichting om buisleidingen van nationaal belang een plaats te geven in het bestemmingsplan) en het Bevb (met de verplichting om bepaalde buisleidingen voor het vervoer van gevaarlijke stoffen een plaats te geven in het bestemmingsplan) lijkt deze kritiek nu grotendeels ondervangen. Daarnaast zijn inhoudelijk ook verdere verbeteringen doorgevoerd, zoals een efficiënter gebruik van de ruimte door het vervangen van een risicozonering (Structuurschema) door een risiconormering en saneringsverplichtingen. Na ommekomst van de implementatietermijnen zal blijken of ook daadwerkelijk uitvoering is gegeven aan het Barro en het Bevb.
Het voorgaande laat echter onverlet dat toepassing van het voornoemde wettelijk kader nog wel het nodige aan onderzoek en kwalificatie van feiten vergt. Het toepasselijk juridisch kader is niet bepaald direct inzichtelijk en daarnaast gelden vele aanverwante regelingen. Daarnaast blijkt in de praktijk dat de ruimte voor buisleidingen, ondanks de nu bestaande regelingen, nog altijd goed verdedigd moet worden vanwege ruimtedruk. Voorbeelden hiervan zijn de discussies over de ontwikkeling van windmolens nabij buisleidingen vanwege het kennelijk risicoverhogend effect daarvan of het organiseren van (jaarlijks terugkerende) evenementen nabij buisleidingen.81xDit volgt uit verslagen van de zogenaamde Kennistafel Buisleidingen, een initiatief van Relevant netwerk externe veiligheid, IenM en het GPKL, zie <https://relevant.nl/display/THEMA/Kennistafel+Buisleidingen>, geraadpleegd op 2 november 2015.
-
4 Toekomst
Op 1 juli 2015 heeft een ruime meerderheid van de Tweede Kamer ingestemd met het wetsvoorstel voor de Omgevingswet, waarin 26 sectorale wetten geheel of gedeeltelijk in op zullen gaan.82xKamerstukken II 2013/14, 33 962, nr. A. Voor zover hier relevant gaat het dan onder meer om de BP, de Wabo en de Wro (geheel), de Wm en de Gaswet (deels).83xDe Wet houdende verklaring van het algemeen nut der onteigening van percelen, erfdienstbaarheden en andere zakelijke rechten ten behoeve van de inrichting van een buisleidingenstraat vanaf Pernis langs Klundert naar de Schelde nabij de Nederlands-Belgische grens, alsmede de Wet informatie-uitwisseling ondergrondse netten, gaat niet op in de Omgevingswet. Wel worden deze veelal in technische zin aangepast aan de Omgevingswet (via de Invoeringswet), zie Kamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12, p. 310 en 311. Overigens worden de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet herzien in het kader van de kabinetsagenda STROOM (Kamerstukken II 2014/15, 34 199). Ten slotte wordt in het kader van monitoring en informatie (hoofdstuk 20 Omgevingswet) een register over externe veiligheid, zoals dat nu bestaat op grond van titel 12.2 Wm (het Registratiebesluit externe veiligheid) en waaraan hiervoor kort is gerefereerd, verplicht gesteld. In de rapportage Evaluatie Registratiebesluit externe veiligheid van 30 april 2015 wordt de vraag gesteld of het gelet op de hoge kwaliteitseisen aan het Register dat de Omgevingswet stelt, wenselijk is dat alle informatie volledig en voor iedereen toegankelijk is. De vraag is verder welke doelen moeten worden nagestreefd met het Registratiebesluit en of dit past binnen de Omgevingswet. Er wordt aanbevolen inhoudelijke en procedurele bepalingen uit de Wm die nog geen plaats hebben in de Omgevingswet alsnog te borgen om de functionaliteit van het Registratiebesluit te behouden. Aanbevolen wordt de Wet veiligheidsregio’s en de Regeling provinciale risicokaart niet onder de Omgevingswet te brengen. Tevens wordt opgemerkt dat de Omgevingswet kansen biedt om de beveiliging van het RRGS te verbeteren en opnieuw te onderzoeken welke gegevens wel en niet openbaar beschikbaar moeten zijn (p. 29-30). Beoogd is dat de Omgevingswet op 1 januari 2018 in werking zal treden, gelijktijdig met vier algemene maatregelen van bestuur (verder: AMvB’s), te weten het Omgevingsbesluit, het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) en twee besluiten die zien op activiteiten in de leefomgeving.84xKamerstukken II 2013/14, 33 118, nr. 8 en 16.
Hoofddoelstelling van de Omgevingswet is om een veilige en gezonde leefomgeving te bewerkstelligen en deze op een duurzame en doelmatige wijze te kunnen behouden, beheren, gebruiken en ontwikkelen. Hiermee wordt uitdrukking gegeven aan de wens van het kabinet om de kwaliteit van de leefomgeving te waarborgen en alle relevante deelaspecten inzake de leefomgeving te betrekken bij beleids- en besluitvorming.85xKamerstukken II 2011/12, 33 118, nr. 3.
De Omgevingswet gaat over de fysieke leefomgeving en activiteiten die gevolgen kunnen hebben voor de fysieke leefomgeving. Eenieder dient zorg te dragen voor die fysieke leefomgeving. In de nota naar aanleiding van het verslag (NV) is aangegeven dat met deze zorgplicht niet is beoogd om nieuwe wetgeving op te stellen, maar dat het vooral gaat om continuering en uniformering van bestaande regelgeving, waaronder onder meer specifiek de zorgplichten uit het Bevb.86xKamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12, p. 163. Daarnaast is eenieder die kan vermoeden dat een activiteit nadelige gevolgen voor de fysieke leefomgeving kan hebben, verplicht om alle maatregelen te nemen die redelijkerwijs van hem kunnen worden gevraagd om die gevolgen te voorkomen, of als dat niet lukt, de gevolgen zo veel mogelijk te beperken of ongedaan te maken. In het uiterste geval dienen de activiteiten achterwege te worden gelaten (‘ja, mits’-benadering).
Het bevoegd gezag dient zijn taken en bevoegdheden uit te oefenen met het oog op de doelen van de wet en houdt daarbij rekening met de samenhang van de relevante onderdelen en aspecten van de fysieke leefomgeving en van de rechtstreeks daarbij betrokken belangen. De toepassing hiervan kan worden uitgewerkt of begrensd door bij de wet gestelde regels. Die uitwerking of begrenzing ziet onder meer (voor zover het meest relevant) op het waarborgen van de veiligheid, het beschermen van de gezondheid, het beschermen van het milieu, de evenwichtige toedeling van functies aan locaties, het behoeden van de staat en werking van infrastructuur voor nadelige gevolgen van activiteiten en het beheer van infrastructuur. Het bevoegd gezag kan op basis van de Omgevingswet één (omgevings)plan of één (omgevings- of waterschaps)verordening vaststellen waarin regels over de fysieke leefomgeving worden opgenomen.87xEen amendement van Dik-Faber dat de mogelijkheid tot het vaststellen van meer dan één omgevingsplan per gemeente schrapt, is aangenomen, zie Kamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 20.
Doorwerking van beleid vindt plaats door instructieregels van het Rijk of de provincie via een omgevingsverordening of een AMvB. Door het Rijk worden in ieder geval instructieregels gesteld over het waarborgen van de veiligheid en het beschermen van de gezondheid en het milieu, met betrekking tot externe veiligheidsrisico’s van opslag, productie, gebruik en vervoer van gevaarlijke stoffen. In de memorie van toelichting (MvT) is verduidelijkt dat dit onderdeel de grondslag biedt voor de regels zoals die op dit moment nog terug zijn te vinden in onder andere het Bevb. In de NV is verder hieromtrent aangegeven dat de regering het voornemen heeft om in overleg met de veiligheidsregio’s een instructieregel in het Bkl op te nemen, om te verzekeren dat het veiligheidsbelang adequaat wordt meegenomen bij het vaststellen en wijzigen van omgevingsplannen.88xKamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12 p. 72. Ten tijde van het afsluiten van dit schrijven is de concepttekst van het Blk nog niet openbaar beschikbaar. Door het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is onderzoek gedaan naar doelen, normen en afwegingen die bij de kwaliteit van de leefomgeving horen, welk onderzoek als input geldt voor de verdere uitwerking van het Bkl.89xGezondheid en veiligheid in de Omgevingswet. Doelen, normen en afwegingen bij de kwaliteit van de leefomgeving, RIVM 2014. De mogelijkheid die de Omgevingswet beoogt te bieden om af te wijken van instructieregels wordt vergeleken met de hiervoor besproken titel 2.9 Barro, op grond waarvan gemeenten binnen een bepaald kader kunnen afwijken van het voorkeurstracé voor buisleidingen.90xKamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12, p. 102.
Voorts kan het Rijk en kunnen de provinciale staten en gemeenteraden een omgevingsvisie vaststellen, waarin hoofdlijnen van een voorgenomen ontwikkeling, het gebruik, het beheer, de bescherming en het behoud van het grondgebied worden opgenomen, alsmede de hoofdzaken van het voor de fysieke leefomgeving te voeren integrale beleid (art. 3.1). Het betreft een politiek-bestuurlijk document. Uit de MvT volgt dat onder andere hoofdlijnen van voorgenomen ontwikkelingen, zoals de aanleg van buisleidingen, ook deel uitmaken van een dergelijke omgevingsvisie.91xKamerstukken II 2013/14, 33 962, nr. 3, p. 443.
Ten slotte kunnen het college van B&W, gedeputeerde staten en de minister programma’s vaststellen. Een programma bevat een uitwerking van hetgeen in de omgevingsvisie is opgenomen, alsmede maatregelen om aan omgevingswaarden te voldoen of één of meer doelstellingen voor de fysieke leefomgeving te bereiken. Hierin kunnen onder meer regels worden gesteld die gevolgen hebben of kunnen hebben voor de fysieke leefomgeving. In de MvT is de Structuurvisie Buisleidingen als voorbeeld genoemd van een sectoraal programma.92xKamerstukken II 2013/14, 33 962, nr. 3, p. 117 en 130. Bij de voorbereiding van de Invoeringswet Omgevingswet wordt bekeken hoe bestaande structuurvisies, inclusief de daarin opgenomen afspraken of aanwijzingen, kunnen worden gelijkgesteld met omgevingsvisies of programma’s onder de Omgevingswet. Door deze gelijk te stellen wordt volgens de wetgever de uitvoeringspraktijk ‘werk uit handen’ genomen en wordt ook de rechtszekerheid gediend.93xKamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12, p. 224.
Aldus zal in beginsel het staand beleid worden gecontinueerd. Een belangrijke rol is daarbij weggelegd voor het Bkl, waarvan de tekst op dit moment nog niet openbaar is.94xInmiddels is wel via het interdepartementaal programma Eenvoudig Beter een ‘nieuwsmail’ uitgebracht (nr. 36, september 2015) waaruit volgt dat in oktober 2015 een preconsultatie van start gaat. Vervolgens zullen in het eerste kwartaal van 2016 de resultaten hiervan worden verwerkt in consultatie- en toetsversies van de AMvB’s, die vanaf 1 april 2016 online beschikbaar worden gesteld in het kader van een openbare internetconsultatie. Uiteraard zal implementatie niet een-op-een plaatsvinden. Een vraag die opkomt is bijvoorbeeld hoe zal worden omgegaan met buisleidingen, die vooralsnog onder een inrichting vallen en waarop nu het Bevb niet van toepassing is. Ook hiervoor zullen passende maatregelen moeten worden getroffen. Ook ligt voor de hand dat bijvoorbeeld het Bevb als zodanig niet zal terugkeren, maar bijvoorbeeld wordt geïntegreerd met vergelijkbare regelingen als het Besluit externe veiligheid inrichtingen en het Besluit externe veiligheid transportroutes.
De Omgevingswet biedt echter wellicht een beter instrument dan het huidige kader om alle – en niet alleen de ruimtelijke – uitgangspunten met betrekking tot buisleidingen beter te borgen en tot een integraal afwegingskader te komen. Dit bijvoorbeeld met het bredere instrument van het omgevingsplan dan wel wellicht via de omgevingswaarden, of anderszins daar waar de Omgevingswet een meer integrale beschouwing van de omgevingskwaliteit nastreeft.
-
5 Slot
Uit het voorgaande volgt dat tussen 2010 en 2015 de ruimtelijke inpassing van buisleidingen een grote vlucht heeft genomen. Met de regelingen in het Barro, het Bevb en het Bor wordt een beperkte doorwerking van het buisleidingenbeleid in bestemmingsplannen, zoals het geval was bij het Structuurschema, voorkomen.
Het Barro bewerkstelligt dat de in de Structuurvisie aangewezen tracés gevrijwaard worden in bestemmingsplannen. Daarbij is een balans gezocht tussen nationale ruimtelijk-economische en veiligheidsbelangen en de lokale belangen door de gemeenteraad in de gelegenheid te stellen een voorkeurstracé onder voorwaarden nader uit te werken. Dit is een moderne wijze van flexibilisering gebleken waaraan in het wetsvoorstel Omgevingswet wordt gerefereerd bij de toepassing van flexibiliteit bij instructieregels.
Het Bevb regelt de externe veiligheidsaspecten van buisleidingen, de integriteit van de buisleidingen zelf en het borgen van de externe veiligheid van buisleidingen in ruimtelijke plannen. Er is daarbij sprake van een veel minder indringende risicocontour dan ten tijde van het Structuurschema Buisleidingen. Thans geldt dat voor de aanleg van nieuwe leidingen de grenswaarde van het plaatsgebonden risico de randen van de leidingenstrook in principe niet mag overschrijden. Dit betekent dat nieuwe kwetsbare bestemmingen direct buiten de strook in principe niet meer kunnen worden geweerd.
Het voorgaande laat echter onverlet dat in de feitelijke toepassing het wettelijk kader voor wat betreft ruimtelijke ordening nog een uitdaging kan zijn vanwege ruimtedruk. Daarnaast ziet het buisleidingendossier niet alleen op ruimtelijke ordening, maar zijn er nog veel meer aspecten die niet (uitgebreid) in deze bijdrage aan de orde zijn gekomen, zoals de zorgplichten van de exploitant, toezicht en concessieverlening. Vermoedelijk zullen het thans geldende beleid (Structuurvisie) en de thans geldende uitgangspunten in wet- en regelgeving onder de Omgevingswet worden gecontinueerd. Hoe de doorwerking precies zal plaatsvinden, is nog niet bekend. Echter, nu de Omgevingswet een meer integrale beschouwing van de omgevingskwaliteit nastreeft, ligt hier een kans om met het veld te komen tot verdere verbetering en integratie van het toepasselijk juridisch kader.
-
1 Zie ook Stb. 2010, 686, p. 11.
-
2 Zo profileert Nederland zich binnen Europa als ‘gasrotonde’. Op aardgas-in-nederland.nl wordt Nederland, ‘met zijn positie in productie, doorvoer, opslag, handel en kennisontwikkeling van aardgas’ een logistiek knooppunt van aardgas in Europa genoemd. Zie <http://aardgas-in-nederland.nl>, geraadpleegd op 30 september 2015.
-
3 Kamerstukken II 2011/12, 32 660, nr. 50 (bijlage), p. 18.
-
4 Voor de geïnteresseerde lezer verwijs ik naar het handboek van Klijn over de in 2009 geldende kaders in het publiekrecht, A.R. Klijn (red.), Het recht van kabels en leidingen, Apeldoorn/Antwerpen: Maklu 2009.
-
5 Bepaalde delen van onderstaande tekst zijn rechtstreeks overgenomen uit het Structuurschema Buisleidingen of de Structuurvisie Buisleidingen.
-
6 Kamerstukken II 1983/84, 17 375, nrs. 9-10. Het Structuurschema bestaat uit de delen A-D. Hier wordt besproken het onderdeel D, dat in de regeringsbeslissing is opgenomen.
-
7 Kamerstukken II 1983/84, 17 375, nrs. 9-10, p. 6.
-
8 Het betrof buisleidingen bestemd voor het vervoer van stoffen van of naar een aantal industriële centrales in Nederland en aangrenzende landen, buisleidingen bestemd voor het vervoer van aardgas en aardolie vanaf het continentaal plat naar de verwerkingsgebieden op het vasteland, buisleidingen behorend tot het hoofdtransportnet van de Gasunie, met een diameter groter dan of gelijk aan 18 inch (45,7 cm), buisleidingen behorend tot het Defensiebrandstofleidingennet en de belangrijkste buisleidingen voor het transport van ruwwater of halffabricaat ten behoeve van de drink- en industriewatervoorziening. Het Structuurschema Militaire Terreinen en het Structuurschema Drink- en Industriewatervoorziening gaven reeds beleidskaders voor de uitwerking van de leidingennetten van deze categorieën hoofdtransportleidingen. Daarnaast bevatten deze structuurschema’s het algemene beleid voor de desbetreffende buisleidingen op (middel)lange termijn. Een landelijk net voor hoofdverbindingen bijvoorbeeld was in die structuurschema’s dus niet opgenomen, noch een procedureel kader voor tracering en aanleg (Kamerstukken II 1983/84, 17375, nrs. 9-10, p. 24).
-
9 Kamerstukken II 1983/84, 17 375, nrs. 9-10, p. 5, 7 en 9.
-
10 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 21. Deze systematiek betrof een soort voorloper van de toetsing van het groepsrisico.
-
11 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 76.
-
12 Kamerstukken II 1983/84, 17 375, nrs. 9-10, p. 10.
-
13 Kamerstukken II 2002/03, 28 743, nr. 2.
-
14 Kamerstukken II 2008/09, 26 018, nr. 11. Zie Klijn 2009, p. 32.
-
15 Stcrt. 14 november 2012, 23289.
-
16 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 23.
-
17 M.E.E. Enthoven, Samen voor de buis. Advies over het dossier Buisleidingen, Den Haag, 21 december 2004.
-
18 Enthoven 2004, p. 3-4.
-
19 Enthoven 2004, p. 9.
-
20 Enthoven 2004, p. 10-11. Voor een nadere bespreking van dit rapport verwijs ik naar Klijn 2009, p. 17-19.
-
21 Enthoven 2004, p. 12.
-
22 Het rapport heeft ook geleid tot een inhaalslag wat betreft doorwerking in ruimtelijke plannen, de formulering van nieuwe veiligheidseisen en een bijbehorend saneringsprogramma voor buisleidingen, het verhogen van de veiligheid in het kader van het project vitale infrastructuur, het opzetten van een deugdelijke registratie van essentiële leidinggegevens voor toezichthouders en hulpdiensten ter voorkoming van graafincidenten, het opzetten van een goede organisatie van incidentenbehandeling en rampenbestrijding, en het opzetten van een adequate toezichtorganisatie. Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 24.
-
23 Kamerstukken II 2011/12, 32 660, nr. 50 (bijlage).
-
24 Kamerstukken II 2011/12, 32 660, nr. 50 (bijlage), p. 37.
-
25 Kamerstukken II 2011/12, 32 660, nr. 50 (bijlage), p. 97.
-
26 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 15.
-
27 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 17.
-
28 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 11.
-
29 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 11.
-
30 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 11-12.
-
31 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 12.
-
32 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 54.
-
33 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 83-84.
-
34 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 23.
-
35 Zie <www.lsned.nl>, geraadpleegd op 24 september 2015. De buisleidingenstraat maakt wel onderdeel uit van het landelijk hoofdnetwerk van leidingen in de Structuurvisie Buisleidingen, maar kent een eigen wettelijk regime. Het betreft de wet van 11 maart 1972 houdende verklaring van het algemeen nut der onteigening van percelen erfdienstbaarheden en andere zakelijke rechten ten behoeve van de inrichting van een buisleidingenstraat vanaf Pernis langs Klundert naar de Schelde nabij de Nederlands-Belgische grens, Stb. 1972, 145; zie Stb. 2014, 174, p. 8 en noot 1.
-
36 Het plaatsgebonden risico is de kans per jaar dat een persoon die onafgebroken en onbeschermd op een bepaalde plaats verblijft, overlijdt als direct gevolg van een ongeval met (in dit geval) een buisleiding. Het Bevb stelt een grenswaarde van 10-6 per jaar voor het plaatsgebonden risico voor woningen, scholen en andere kwetsbare bestemmingen. Voor beperkt kwetsbare bestemmingen geldt eveneens een richtwaarde van 10-6 per jaar. De aanleg van nieuwe buisleidingen mag niet leiden tot overschrijding van dit basisveiligheidsniveau (Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 75).
-
37 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 85.
-
38 Het groepsrisico is de cumulatieve kans per kilometer buisleiding dat 10, 100 of 1000 persoenen overlijden als gevolg van een ongeval met een buisleiding. Dit is een maat voor de omvang van een eventuele ramp afgezet tegen de zogenaamde oriënterende waarde van art. 12 Bevb (Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 76).
-
39 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 85.
-
40 Kamerstukken II 2012/13, 33 473, nr. 1 (bijlage), p. 88.
-
41 Het Barro is op 22 augustus 2011 bekendgemaakt (Stb. 2011, 391) en op 30 december 2011 in werking getreden (Stb. 2011, 666).
-
42 Besluit tot wijziging van het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening en het Besluit ruimtelijke ordening (buisleidingen van nationaal belang voor het vervoer van gevaarlijke stoffen alsmede het aanbrengen van enkele verbeteringen), bekendgemaakt op 16 mei 2014 (Stb. 2014, 174) en in werking getreden op 1 juli 2014 (Stb. 2014, 213).
-
43 Stb. 2014, 174, p. 6.
-
44 De voorkeurstracés zijn aangewezen in de Regeling van 12 juni 2014 tot wijziging van de Regeling algemene regels ruimtelijke ordening (aanwijzing voorkeurstracés voor het vervoer van gevaarlijke stoffen en actualisering) Stcrt. 2014, 1625. De kaartbijlagen zijn beschikbaar via <www.ruimtelijkeplannen.nl>.
-
45 Stb. 2014, 174, p. 7.
-
46 Ingevolge de definitiebepaling van art. 1.1 lid 2 Barro wordt onder een bestemmingsplan tevens verstaan een wijzigings- of uitwerkingsplan, een inpassingsplan, een beheersverordening of een projectuitvoeringsbesluit (Chw). Ingevolge art. 1.1 lid 5 is ook een omgevingsvergunning voor afwijken van een bestemmingsplan onder de reikwijdte van het Barro begrepen, tenzij in het Barro anders is bepaald. Het gaat om een projectafwijking (art. 2.12 lid 1 onder a sub 3 Wabo) of een kruimelafwijking (art. 2.12 lid 1 onder a sub 2 Wabo) als bedoeld in art. 4 onderdeel 11 Bro (dat zou sinds de wijziging van het Bro op 1 oktober 2014 moeten zijn art. 4 onderdeel 9 Bro).
-
47 Stb. 2014, 174, p. 11-12.
-
48 Stb. 2014, 174, p. 21-23.
-
49 Stb. 2014, 174, p. 21-23.
-
50 Besluit van 24 juli 2010 houdende milieukwaliteitseisen externe veiligheid voor het vervoer van gevaarlijke stoffen (Besluit externe veiligheid buisleidingen), bekendgemaakt op 17 september 2010 (Stb. 2010, 686) en in werking getreden op 1 januari 2011 met uitzondering van art. 6 lid 4 (1 juli 2013) en art. 21 (1 juli 2011) (Stb. 2010, 683).
-
51 Stb. 2010, 686, p. 12.
-
52 Stb. 2010, 686, p. 10.
-
53 Stb. 2010, 686, p. 17.
-
54 Stb. 2010, 686, p. 19.
-
55 Stb. 2010, 686, p. 22.
-
56 Dit is conform de definitiebepalingen van art. 1 de ‘verantwoordelijke voor de aanleg, het beheer, het gebruik en het onderhoud van de buisleiding’.
-
57 Stb. 2010, 686, p. 12.
-
58 Stb. 2008, 120.
-
59 Stb. 2005, 483.
-
60 Stb. 2006, 679.
-
61 Het stelsel van concessieverlening wordt herzien bij de Omgevingswet.
-
62 Ook op grond van het Mijnbouwbesluit en de Wet beheer rijkswaterstaatswerken dient de MER-plicht bij buisleidingen te worden betrokken.
-
63 Zie Stb. 2010, 686, p. 12-17.
-
64 Art. 1 Bevb jo. art. 1 lid 1 aanhef en onder b Bevi: verspreid liggende woningen, woonschepen en woonwagens van derden met een dichtheid van maximaal twee woningen, woonschepen of woonwagens per hectare, en dienst- en bedrijfswoningen van derden; of (in aanvulling op het Bevi) lintbebouwing voor zover deze loodrecht of nagenoeg loodrecht is gelegen op de contouren van het plaatsgebonden risico van een buisleiding.
-
65 Art. 1 Bevb jo. art. 1 lid 1 aanhef en onder l Bevi: woningen, woonschepen of woonwagens, niet zijnde woningen, woonschepen of woonwagens die een beperkt kwetsbaar object zijn; gebouwen bestemd voor het verblijf, al dan niet gedurende een gedeelte van de dag, van minderjarigen, ouderen, zieken of gehandicapten, zoals (1) ziekenhuizen, bejaardenhuizen en verpleeghuizen, (2) scholen, of (3) gebouwen of gedeelten daarvan, bestemd voor dagopvang van minderjarigen; gebouwen waarin doorgaans grote aantallen personen gedurende een groot gedeelte van de dag aanwezig zijn, waartoe in ieder geval behoren (1) kantoorgebouwen en hotels met meer dan 1500 m2 bvo per object, of (2) complexen waarin meer dan 5 winkels zijn gevestigd en waarvan het gezamenlijk oppervlak meer dan 1000 m2 bvo bedraagt en winkels met een totaal bvo van meer dan 2000 m2 per winkel, voor zover in die complexen of in die winkels een supermarkt, hypermarkt of warenhuis is gevestigd; kampeer- en andere recreatieterreinen bestemd voor het verblijf van meer dan 50 personen gedurende meerdere aaneengesloten dagen.
-
66 Het risico op een plaats nabij een buisleiding, uitgedrukt als de kans per jaar dat een persoon die onafgebroken en onbeschermd op die bepaalde plaats zou verblijven, overlijdt als rechtstreeks gevolg van een ongewoon voorval met die buisleiding.
-
67 De cumulatieve kansen per jaar per kilometer buisleiding dat ten minste 10, 100 of 1000 personen overlijden als rechtstreeks gevolg van hun aanwezigheid in het invloedsgebied van een buisleiding en een ongewoon voorval met die buisleiding.
-
68 In de Rarro worden vergiftige stoffen aangeduid als ‘acuut toxische’ stoffen (zoals chloor, ammoniak, koolmonoxide, formaldehyde, waterstofchloride, etheenoxide, monovinylchloride en synthesegas). Specifieke stoffen zijn kooldioxide, zuurstof en stikstof. Brandbare stoffen zijn geclassificeerd als ontvlambaar, licht ontvlambaar of zeer licht ontvlambaar, niet zijnde aardgas of aardolieproducten (isopreen of propeenoxide).
-
69 Stb. 2006, 679, p. 32
-
70 Stb. 2010, 686, p. 23 en 35-37.
-
71 Stb. 2010, 686, p. 35-37.
-
72 Zie ook Stb. 2010, 686, p. 40.
-
73 Zie ook Stb. 2010, 686, p. 36.
-
74 Stb. 2010, 686, p. 41. Het Handboek buisleiding in bestemmingsplannen is digitaal beschikbaar via <www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2010/10/26/handboek-buisleiding-in-bestemmingsplannen>, geraadpleegd op 30 september 2015.
-
75 Stb. 2010, 686, p. 43-44.
-
76 Stb. 2010, 686, p. 44.
-
77 Stb. 2010, 686, p. 44.
-
78 Stb. 2010, 686, p. 45-46.
-
79 Besluit houdende regels ter uitvoering van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Besluit omgevingsrecht), bekendgemaakt op 25 maart 2010 (Stb. 2010, 143) en in werking getreden op 1 oktober 2010 (Stb. 2010, 231).
-
80 Vgl. Klijn 2009, p. 45-46.
-
81 Dit volgt uit verslagen van de zogenaamde Kennistafel Buisleidingen, een initiatief van Relevant netwerk externe veiligheid, IenM en het GPKL, zie <https://relevant.nl/display/THEMA/Kennistafel+Buisleidingen>, geraadpleegd op 2 november 2015.
-
82 Kamerstukken II 2013/14, 33 962, nr. A.
-
83 De Wet houdende verklaring van het algemeen nut der onteigening van percelen, erfdienstbaarheden en andere zakelijke rechten ten behoeve van de inrichting van een buisleidingenstraat vanaf Pernis langs Klundert naar de Schelde nabij de Nederlands-Belgische grens, alsmede de Wet informatie-uitwisseling ondergrondse netten, gaat niet op in de Omgevingswet. Wel worden deze veelal in technische zin aangepast aan de Omgevingswet (via de Invoeringswet), zie Kamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12, p. 310 en 311. Overigens worden de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet herzien in het kader van de kabinetsagenda STROOM (Kamerstukken II 2014/15, 34 199). Ten slotte wordt in het kader van monitoring en informatie (hoofdstuk 20 Omgevingswet) een register over externe veiligheid, zoals dat nu bestaat op grond van titel 12.2 Wm (het Registratiebesluit externe veiligheid) en waaraan hiervoor kort is gerefereerd, verplicht gesteld. In de rapportage Evaluatie Registratiebesluit externe veiligheid van 30 april 2015 wordt de vraag gesteld of het gelet op de hoge kwaliteitseisen aan het Register dat de Omgevingswet stelt, wenselijk is dat alle informatie volledig en voor iedereen toegankelijk is. De vraag is verder welke doelen moeten worden nagestreefd met het Registratiebesluit en of dit past binnen de Omgevingswet. Er wordt aanbevolen inhoudelijke en procedurele bepalingen uit de Wm die nog geen plaats hebben in de Omgevingswet alsnog te borgen om de functionaliteit van het Registratiebesluit te behouden. Aanbevolen wordt de Wet veiligheidsregio’s en de Regeling provinciale risicokaart niet onder de Omgevingswet te brengen. Tevens wordt opgemerkt dat de Omgevingswet kansen biedt om de beveiliging van het RRGS te verbeteren en opnieuw te onderzoeken welke gegevens wel en niet openbaar beschikbaar moeten zijn (p. 29-30).
-
84 Kamerstukken II 2013/14, 33 118, nr. 8 en 16.
-
85 Kamerstukken II 2011/12, 33 118, nr. 3.
-
86 Kamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12, p. 163.
-
87 Een amendement van Dik-Faber dat de mogelijkheid tot het vaststellen van meer dan één omgevingsplan per gemeente schrapt, is aangenomen, zie Kamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 20.
-
88 Kamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12 p. 72. Ten tijde van het afsluiten van dit schrijven is de concepttekst van het Blk nog niet openbaar beschikbaar.
-
89 Gezondheid en veiligheid in de Omgevingswet. Doelen, normen en afwegingen bij de kwaliteit van de leefomgeving, RIVM 2014.
-
90 Kamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12, p. 102.
-
91 Kamerstukken II 2013/14, 33 962, nr. 3, p. 443.
-
92 Kamerstukken II 2013/14, 33 962, nr. 3, p. 117 en 130.
-
93 Kamerstukken II 2014/15, 33 962, nr. 12, p. 224.
-
94 Inmiddels is wel via het interdepartementaal programma Eenvoudig Beter een ‘nieuwsmail’ uitgebracht (nr. 36, september 2015) waaruit volgt dat in oktober 2015 een preconsultatie van start gaat. Vervolgens zullen in het eerste kwartaal van 2016 de resultaten hiervan worden verwerkt in consultatie- en toetsversies van de AMvB’s, die vanaf 1 april 2016 online beschikbaar worden gesteld in het kader van een openbare internetconsultatie.
Ruimtelijk plannen met buisleidingen: verleden, heden en toekomst
DOI: 10.5553/TO/156850122015015004002
Artikel | Ruimtelijk plannen met buisleidingen: verleden, heden en toekomst |
Trefwoorden | buisleidingen, ondergrond, kabels, leidingen, ruimtelijke ordening |
Auteurs | Mr. I.J. (Ingeborg) Wind-Middel |
DOI | 10.5553/TO/156850122015015004002 |
Bron | Tijdschrift voor Omgevingsrecht, Aflevering 4, 2015 |
![]() |
|