-
1 Inleiding
Op 11 februari 1994 hield Lex Michiels aan de Vrije Universiteit Amsterdam zijn inaugurele rede ‘De boete in opmars?’, nog met vraagteken.1x F.C.M.A. Michiels, De boete in opmars? (oratie Amsterdam VU), Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1994. Twaalf jaar later, ten tijde van zijn Tilburgse oratie ‘Houdbaar handhavingsrecht’ op 13 oktober 2006, is de boetebevoegdheid al in zo’n zestig wetten te vinden en is de opmars van dit instrument geen vraag meer.2x F.C.M.A. Michiels, Houdbaar handhavingsrecht (oratie Utrecht), Deventer: Kluwer 2006, p. 12. Inmiddels is de bestuurlijke boete de derde bestuurlijke sanctie, na de last onder bestuursdwang en de last onder dwangsom, waarvoor de Algemene wet bestuursrecht (Awb) een algemene regeling bevat (titel 5.4, sinds 1 juli 2009) en kunnen meer dan honderd wetten op diverse beleidsterreinen (ook) met een bestuurlijke boete worden gehandhaafd.3x Zie in algemene zin over de bestuurlijke boete en de bestuurlijke strafbeschikking hoofdstuk 4 uit: F.C.M.A. Michiels, A.B. Blomberg & G.T.J.M. Jurgens, Handhavingsrecht, Deventer: Kluwer 2016, p. 99-133.
Deze bijdrage gaat over de opmars van de bestuurlijke boete in het omgevingsrecht. Aan deze opmars en in het bijzonder de ‘route’ van die opmars heeft Lex Michiels in vele onderzoeken en publicaties bijgedragen, reden waarom een bijdrage over dit onderwerp in deze ‘Lex Special’ van het Tijdschrift voor Omgevingsrecht niet mag ontbreken. Het onderwerp is ook actueel, omdat onlangs de consultatieversie van de Invoeringswet Omgevingswet is uitgebracht4x Consultatieversie d.d. 5 januari 2017. Zie www.internetconsultatie.nl/invoering_omgevingswet. met daarin de contouren voor de punitieve handhaving van de Omgevingswet. Aan de hand van de bestuurlijke lik-op-stukinstrumenten die de afgelopen jaren al hun intrede hebben gedaan in het omgevingsrecht (par. 2) en van de wetsgeschiedenis van de Omgevingswet (de toetsversie uit 2013, het aangenomen wetsvoorstel van 2016 en de concept-Invoeringswet; zie par. 3) zal worden geschetst hoe de bestuurlijke boete steeds meer voet aan de grond krijgt binnen de handhaving van het omgevingsrecht.5x Voor het schrijven van dit artikel is mede gebruik gemaakt van A.B. Blomberg, Aanvullend advies Punitieve handhaving Omgevingswet d.d. 1 juni 2015 (www.omgevingswetportaal.nl/documenten/rapporten/2015/06/01/aanvullend-advies-punitieve-handhaving-in-de-omgevingswet).
-
2 Bestuurlijk lik op stuk in het omgevingsrecht
2.1 Een trage start
De afgelopen jaren is in verschillende domeinen van het omgevingsrecht een bestuurlijke lik-op-stuksanctie ingevoerd, in enkele gevallen in de vorm van de bestuurlijke boete en in andere in de vorm van de bestuurlijke strafbeschikking. Dat ging echter niet zonder slag of stoot. Lange tijd was het omgevingsrecht een van de weinige grote rechtsgebieden binnen het bestuursrecht dat nog géén bestuurlijke punitieve sanctie kende, ondanks verschillende verkenningen – mede door Lex Michiels6x Zie bijv. A.B. Blomberg & F.C.M.A. Michiels, Bestuurlijke boeten in het bouwrecht, BR 1995, p. 649-656 en G.T.J.M. Jurgens & F.C.M.A. Michiels, Bestuurlijke boeten in het milieurecht (Publicatiereeks milieubeheer nr. 1997/5), Den Haag: VROM 1997. – en een aankondiging van regeringswege ter zake.7x Kamerstukken II 1993/94, 23 400 VI, nr. 48, p. 20 (Kabinetsstandpunt in reactie op het advies van de Commissie voor de Toetsing van Wetgevingsprojecten, Handhaving door bestuurlijke boeten (Den Haag: CTW 94/1)). Een belangrijke oorzaak was dat er bij een bestuurlijke-boeteregeling nogal wat kwam kijken, onder meer ten gevolge van de gelding van diverse internationale voorwaarden en beperkingen. Tot de inwerkingtreding van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) in oktober 2010 kende het milieurecht bijvoorbeeld geen rechtspraak in twee instanties, wat bij boeten een vereiste is op grond van art. 14 lid 5 van het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR). Ook moeten bij boeteoplegging bijzondere waarborgen als het zwijgrecht, ne bis in idem en dergelijke worden gerespecteerd, wat in het tijdperk vóór de vierde tranche Awb in de bijzondere wet zou moeten worden geregeld (en in praktijk zou moeten worden gebracht). Verder werd wel betwijfeld of het decentrale bestuur geschikt is om punitieve sancties op te leggen; een boetebevoegdheid zou niet passen bij de (langdurige) relatie die het bestuur onderhoudt met de ondertoezichtgestelden,8x Dit argument wordt in het algemeen overigens ook wel genoemd voor het bepalen van de keuze tussen de bestuurlijke boete en het strafrecht; de ‘besloten context’ zou dan juist tot voorkeur voor de boete leiden (vgl. de Kabinetsnota over de uitgangspunten bij de keuze van een sanctiestelsel, Kamerstukken II 2008/09, 31 700 VI, nr. 69, p. 6). het bestuur zou een te coöperatieve stijl van handhaven hebben of juist vooral uit financiële motieven tot boeteoplegging overgaan – wat ooit overigens ook van de dwangsom werd gezegd.9x Vgl. A. de Lange, De bestuurlijke boete in het goede spoor, M en R 1998, p. 77. Zie voor meer algemene bezwaren in die tijd tegen de bestuurlijke boete G.J.M. Corstens, Bestuurlijke boeten in de vierde tranche Awb, NJB 2000, p. 1185-1190. Meer juridisch van aard is het risico dat de verschillende decentrale bevoegde organen voor dezelfde overtredingen uiteenlopende bedragen zouden opleggen, wat tot lokale verschillen in de handhaving leidt die bij bestraffende sancties bezwaarlijker zijn dan bij handhaving door middel van herstelsancties.10x Aldus o.m. Commissie Bestuursrechtelijke en Privaatrechtelijke Handhaving (commissie-Michiels), Handhaven op niveau, Deventer: Kluwer 1998, p. 80. In zijn Tilburgse oratie concludeert Michiels zelfs dat de bestuurlijke boete daarom voorbehouden zou moeten worden aan nationale instanties (Michiels 2006, p. 31 en 56). Dit risico is groter naarmate meer en ‘ruimere’ feiten beboetbaar worden gesteld, bijvoorbeeld het verbod ‘handelen zonder vergunning’, in welk geval bij overtreding van dezelfde wettelijke norm immers veel meer variëteit in (ernst van de) feiten mogelijk is. Tegelijkertijd was al die tijd steeds een belangrijke constatering dat het instrumentarium van het bestuur, met uitsluitend de herstelsancties bestuursdwang en dwangsom, een lacune vertoonde; bij eenmalige overtredingen, eerste overtredingen in een reeks en overtredingen met onomkeerbare gevolgen schieten herstelsancties immers tekort.11x A.B. Blomberg & F.C.M.A. Michiels, Handhaven met effect, Den Haag: VUGA 1997, p. 342-344. Gezien de voortschrijdende professionalisering van de (bestuurlijke) handhaving van het omgevingsrecht was het dus vooral nog een kwestie van tijd …
2.2 Experimenteren met de bestuurlijke transactie
In opdracht van het toenmalige ministerie van VROM onderzochten Jurgens en Michiels in 1997 de mogelijkheden voor invoering van een bestuurlijke boete in het milieurecht.12x Zie noot 6. Zij concludeerden dat de boete het bestuurlijke handhavingsinstrumentarium zou kunnen versterken, maar dat het vanwege de haken en ogen in met name de sfeer van de rechtsbescherming verstandig zou zijn te wachten totdat de Awb een algemene boeteregeling zou bevatten. Als tussenstap wezen zij de wetgever op de bestuurlijke transactie, die qua effect (lik op stuk) op de boete lijkt en makkelijker te hanteren zou zijn; de Wet op de economische delicten (WED) bood voor een dergelijke bevoegdheid al een grondslag. Op basis van dit advies is in 2000 bij wijze van experiment voor een beperkt aantal bestuursorganen een bestuurlijke transactiebevoegdheid ingevoerd op grond van art. 37 WED.13x In het Transactiebesluit milieudelicten (Stb. 2000, 320) werd aan enkele bestuursorganen in zes arrondissementen de bevoegdheid verleend om ter zake van een bepaald aantal (lichtere) milieudelicten een transactie aan te bieden. Deze bestuursorganen waren bevoegd tot het stellen van één of meer voorwaarden aan de verdachte, zoals het betalen van een bedrag van niet meer dan € 1200 (conform een tarieflijst), maar ook het nemen van herstelmaatregelen. Zie over dit experiment A.B. Blomberg, S. Verberk & F.C.M.A. Michiels, Een gunstig aanbod; een onderzoek naar de werking van het Transactiebesluit milieudelicten, Utrecht: Centrum voor Omgevingsrecht en Beleid/NILOS 2002 (ook te downloaden van www.wodc.nl/binaries/ewb02gun-samenvatting_tcm28-75085.pdf). Het experiment is voor de betrokken bestuursorganen steeds wegens succes verlengd, maar mede vanwege de komst van de Wet OM-afdoening is deze transactiebevoegdheid nooit algemeen ingevoerd.
2.3 De bestuurlijke strafbeschikking
Met de Wet OM-afdoening deed de strafbeschikking haar intrede in het strafrecht.14x Stb. 2006, 330 (inwerkingtreding op 1 februari 2008). Op grond van art. 257a van het Wetboek van Strafvordering (Sv) kan de officier van justitie feiten waarop niet meer dan zes jaar gevangenisstraf is gesteld zelfstandig, buiten de strafrechter om, afdoen door het uitvaardigen van een strafbeschikking. Het cruciale verschil met de transactie is dat het procesinitiatief bij de overtreder/verdachte komt te liggen. Hij moet via het rechtsmiddel verzet in actie komen als hij het niet met de opgelegde sanctie eens is (bij de transactie kon hij volstaan met niet betalen en was het daarna aan de officier van justitie om vervolging in te stellen); als verzet wordt aangetekend, meldt het OM dit bij de rechtbank en volgt een reguliere strafzaak (art. 257f Sv). De strafbeschikkingsbevoegdheid kan bij algemene maatregel van bestuur (AMvB) ook aan lichamen of personen met een publieke taak worden verleend (art. 257ba Sv). Per 1 mei 2012 is de tot dan toe bestaande bestuurlijke transactiebevoegdheid vervangen door de bestuurlijke strafbeschikking milieu (bsb).15x Wijziging van het Besluit OM-afdoening (Stb. 2012, 150). Voor eenvoudige, in bijlage II van het Besluit OM-afdoening opgesomde, feiten kan door een bestuursorgaan een strafbeschikking worden uitgevaardigd. Aanvankelijk waren dit uitsluitend milieu- en keurfeiten; inmiddels bevat de bijlage ook 29 feitcodes met betrekking tot het Bouwbesluit (dus overtredingen buiten het milieudomein).
De bevoegdheid strekt alleen tot het uitvaardigen van strafbeschikkingen inhoudende een geldboete (art. 4.1 onder a Besluit OM-afdoening). De hoogte van de bedragen wordt op grond van art. 4.6 Besluit OM-afdoening in richtlijnen van het College van procureurs-generaal bepaald. In de Richtlijn bestuurlijke strafbeschikkingsbevoegdheid milieu- en keurfeiten16x Richtlijn van het College van procureurs-generaal, Stcrt. 2013, 35773. (hierna: Richtlijn bsb) worden per feitcode de bedragen gegeven, in de meeste gevallen een bedrag voor natuurlijke personen en een (hoger) bedrag voor rechtspersonen. Volgens de Richtlijn bsb liggen alle bedragen onder de ‘hoorgrens’ van art. 257c Sv (€ 2000 en in afwijking daarvan bij economische delicten voor rechtspersonen € 10.000; zie art. 36 lid 2 WED), wat betekent dat de verdachte niet hoeft te worden gehoord om een strafbeschikking te kunnen uitvaardigen. Het gaat bij de bestuurlijke strafbeschikking steeds om vaste bedragen, waarvan niet kan worden afgeweken. Verder mag een strafbeschikking uitsluitend worden uitgevaardigd voor feiten die zijn geconstateerd door een ambtenaar met opsporingsbevoegdheid (art. 4.3 Besluit OM-afdoening).
Opmerkelijk is dat de bevoegdheid tot het uitvaardigen van een strafbeschikking voor gevallen waarin het gemeentebestuur het bevoegd gezag is, niet is toegekend aan de colleges van burgemeester en wethouders maar aan de directeuren van de regionale omgevingsdiensten (art. 4.2 onder a Besluit OM-afdoening). Hiervoor is gekozen om het aantal instanties dat met de bestuurlijke strafbeschikking werkt beperkt te houden, vanwege de uitvoerbaarheid en overzichtelijkheid voor het OM, dat immers is belast met de strafvervolging indien de overtreder/verdachte verzet aantekent. De bestuurlijke strafbeschikkingsbevoegdheid is daarmee voor een deel van de feiten echter in handen van een ander orgaan dan het orgaan dat op grond van de Wabo tot bestuursrechtelijke handhaving van de betrokken feiten bevoegd is. Voor de feitcodes uit onder meer het Activiteitenbesluit en het Bouwbesluit is dat namelijk het college van burgemeester en wethouders. De besluitwetgever spreekt op verschillende plaatsen in de toelichting bij het Besluit OM-afdoening over ‘het bevoegde gezag’: ‘Met de strafbeschikking in handen van het bevoegde gezag [curs. AB]’ en ‘Het bevoegde gezag beslist zelf [curs. AB] over de toepassing van de bestuurlijke strafbeschikking’.17x NvT, Stb. 2012, 150, p. 30. En ook: ‘Het bevoegde gezag kiest bijvoorbeeld zelf het in te zetten handhavingsinstrument of de wijze waarop de boa’s (…) worden ingezet.’18x NvT, Stb. 2012, 150, p. 34. Uit de context leid ik af dat met ‘bevoegde gezag’ het Wabo-gezag is bedoeld. De toekenning van de bestuurlijke strafbeschikkingsbevoegdheid aan de directeur van de omgevingsdienst is niet in lijn met deze gedachte. Het tot de bestuursrechtelijke handhaving bevoegde (Wabo-)gezag voor bovengenoemde feiten is immers niet bevoegd tot het uitvaardigen van een bestuurlijke strafbeschikking en kan daar dus ook niet over beslissen, hooguit in algemene zin via het gezamenlijk handhavingsbeleid of via de opdrachtverlening aan de omgevingsdienst. Maar daarin zit een spanningsveld; de directeur van de omgevingsdienst is op grond van het Besluit OM-afdoening namelijk zelf bevoegd en heeft voor het rechtsgeldig uitvaardigen van een strafbeschikking geen toestemming nodig van het betrokken Wabo-gezag (noch kan hij door het betrokken Wabo-gezag worden gedwongen tot het uitvaardigen van een bestuurlijke strafbeschikking, noch kan het Wabo-gezag uitvaardiging van een bestuurlijke strafbeschikking tegenhouden). Ik acht deze bevoegdheidstoekenning, hoe begrijpelijk ook bezien vanuit het OM, daarom zeer ongelukkig. Want wie er ook met ‘het bevoegde gezag’ wordt bedoeld, te kiezen valt er niet. Het Wabo-gezag gaat immers niet over de strafbeschikkingsbevoegdheid en de directeur van de omgevingsdienst gaat niet over de inzet van herstelsancties. Voorts ontbreekt de democratische legitimatie voor een zelfstandige bevoegdheid van de directeur. Naarmate meer en zwaardere feiten onder de reikwijdte van de bestuurlijke strafbeschikking zouden worden gebracht, acht ik deze bevoegdheidstoekenning nog bezwaarlijker.19x Zie uitvoeriger Blomberg 2015, p. 47 en 52.2.4 De bestuurlijke boete in het omgevingsrecht
De eerste bestuurlijke boetebevoegdheid in het omgevingsrecht betrof eveneens het milieudomein, zij het slechts een zeer beperkt deel daarvan: de emissiehandel (zie art. 18.16a Wm, ingevoerd in 2005, met als bevoegd gezag de Nederlandse Emissieautoriteit). Ook de boetebevoegdheid voor bepaalde overtredingen van het Besluit risico’s zware ongevallen 2015 (in 2013 ingevoerd in het toenmalige Brzo 1999) is atypisch, in die zin dat die bevoegdheid niet door het Wabo-gezag wordt uitgeoefend maar door de Inspectie SZW;20x De boetebevoegdheid is toegekend aan ‘een daartoe door Onze Minister aangewezen, onder hem ressorterende ambtenaar’ (art. 34 lid 1 Arbowet) en wordt in de praktijk uitgeoefend door de Inspectie SZW. de beboetbare feiten betreffen namelijk bepalingen die mede zijn gebaseerd op de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet). Ik laat deze boetebevoegdheden verder buiten beschouwing.
Als eerste ‘echte’ omgevingsrechtelijke boetebevoegdheid is mijns inziens te beschouwen de boetebevoegdheid in de Woningwet (Wonw; sinds 2015).21x Wijziging van de Woningwet in verband met het versterken van het handhavingsinstrumentarium (Stb. 2014, 249). Deze boetebevoegdheid komt anders dan de vorige twee toe aan het decentrale bevoegd gezag. Op grond van art. 92a Wonw kan het bestuur een bestuurlijke boete opleggen voor overtreding van het verbod van art. 1b Wonw, indien de overtreder minder dan twee jaar voorafgaand aan die overtreding een overtreding van dat artikel heeft begaan. Het gaat dus om een boetebevoegdheid ten aanzien van ‘repeat players’, althans recidivisten in ruime zin (‘een’ overtreding van art. 1b Wonw). De bestuurlijke boete op grond van de Wonw heeft namelijk een zeer ruim bereik, omdat via art. 1b Wonw – jo. art. 2 Wonw – alle overtredingen van het Bouwbesluit beboetbaar zijn (overtreding van bouwvoorschriften, zoals constructie-eisen, sterkte bij brand, vluchtroutes en luchtverversing; regels voor het gebruik van bouwwerken, zoals verplichte aanwezigheid van bepaalde voorzieningen; voorschriften voor de uitvoering van bouw- en sloopwerkzaamheden).
De bestuurlijke boete is in de Wonw ingevoerd als onderdeel van een meer omvattende wetswijziging om het handhavingsinstrumentarium van de Wonw te versterken. Dat instrumentarium werd namelijk ontoereikend geacht in situaties waarin overtredingen frequent worden begaan en waarin eigenaren gebouwen en dergelijke structureel niet onderhouden en soms welbewust laten verloederen. Met name voor eerstgenoemde situaties wordt de boete geschikt geacht. Het beoogde effect is om overtreders te straffen als zij overtredingen blijven begaan en om potentiële overtreders af te schrikken, zodat overtredingen niet of niet meer worden begaan.22x Kamerstukken II 2013/14, 33 798, nr. 3, p. 2. Volgens de wetgever kan het bestuur met deze lik-op-stuksanctie snel en slagvaardig – zij het pas bij recidive – optreden tegen overtredingen die enerzijds gemakkelijk kunnen worden hersteld en anderzijds (ook) gemakkelijk en snel weer worden begaan. Voor dit type situaties acht de wetgever strafrechtelijke vervolging een te vergaand, te zwaar instrument, waarbij uitdrukkelijk wordt gerefereerd aan het feit dat veroordeling een strafblad oplevert.23x Kamerstukken II 2013/14, 33 798, nr. 3, p. 7. De keuze voor de bestuurlijke boete in plaats van de bestuurlijke strafbeschikking is dus bewust gemaakt. Niet onbelangrijk daarbij was dat het bestuur – inmiddels – voldoende professioneel wordt geacht; het heeft reeds een handhavende taak op dit terrein en voldoende deskundige ambtenaren met ervaring in het constateren van overtredingen, het opleggen van (herstel)sancties en het effectueren daarvan (inclusief het invorderen van bestuursdwangkosten en verbeurde dwangsommen). Ook zal hebben bijgedragen dat met de inwerkingtreding van de vierde tranche Awb op 1 juli 2009 het knelpunt van de ‘ingewikkelde eisen aan een boeteregeling’ verleden tijd was; de Awb biedt nu immers een algemene regeling voor de bestuurlijke boete en de bijzondere wetgever hoefde in de Wonw ‘slechts’ de bevoegdheid toe te kennen, beboetbare feiten aan te wijzen en de maximale hoogte van de op te leggen boete(n) te bepalen.
De bestuurlijke boete voor overtreding van art. 1b Wonw mag op grond van art. 92a lid 2 Wonw ten hoogste het bedrag van de derde categorie als bedoeld in art. 23 van het Wetboek van Strafrecht (Sr) bedragen, dat wil zeggen maximaal € 8200. Indien de overtreding gepaard gaat met een bedreiging van de leefbaarheid of een gevaar voor de gezondheid of veiligheid kan het bestuur de boete op grond van art. 92a lid 3 Wonw verhogen tot ten hoogste het bedrag van de vierde categorie (€ 20.500). De wetgever ziet de boete wel uitdrukkelijk als een ‘nevensanctie’; primair moet de bestuurlijke handhaving zijn gericht op herstel. Daarom ook mag pas een boete worden opgelegd voor een tweede overtreding van art. 1b Wonw in een tijdsbestek van twee jaar.24x Een beperking die volgens Oswald Jansen onmiddellijk zou moeten verdwijnen; zie O.J.D.M.L. Jansen, Op naar een algemene boetebevoegdheid in de Omgevingswet, TO 2015, afl. 4, p. 166 (noot 11). Vanwege het ruime bereik van art. 1b Wonw zal in de praktijk overigens snel van recidive sprake kunnen zijn, zeker voor professionele partijen.De jongste loot aan de stam is de bestuurlijke boete op grond van de Wnb (art. 7.6, in werking sinds 1 januari 2017), voor overtreding van bepaalde administratieve en procedurele vereisten in het kader van de regels waarmee uitvoering wordt gegeven aan de CITES-verordening (handel in beschermde dieren en planten en producten daarvan) en de Europese regelgeving inzake handel in hout en houtproducten. Het betreft overtredingen van relatief eenvoudige aard, waarvoor de wetgever zowel lik op stuk als ontlasting van het OM wenselijk acht.25x NvT bij het Besluit natuurbescherming (Stb. 2016, 383), p. 104. De beboetbare feiten zijn nader gepreciseerd in art. 4.1 lid 1 van het Besluit natuurbescherming. Bevoegd is de minister van Economische Zaken (EZ). De maximale hoogte van de op te leggen boeten moet eveneens bij AMvB worden vastgesteld en mag op grond van art. 7.6 lid 4 Wnb voor natuurlijke personen niet hoger zijn dan het bedrag dat is bepaald voor de eerste categorie (op dit moment maximaal € 410) en voor rechtspersonen ten hoogste een bedrag van de tweede categorie (€ 4100). In het Besluit natuurbescherming is de hoogte van de boete vooralsnog beperkt tot maximaal 50 procent van het bedrag van de eerste categorie (art. 4.1 lid 2) en 100 procent in geval van recidive binnen vijf jaar (art. 4.1 lid 3). Het gaat bij deze boetebevoegdheid dus om bescheiden bedragen; onderscheid tussen natuurlijke en rechtspersonen wordt niet gemaakt. Omdat de Wnb ook voorkomt op de lijst met feitcodes voor de bestuurlijke strafbeschikking is – om samenloop uit te sluiten – in art. 7.6 lid 4 Wnb bepaald dat voor overtredingen die met een bestuurlijke boete kunnen worden afgedaan geen bestuurlijke strafbeschikking kan worden opgelegd. Dit betekent overigens niet dat strafrechtelijke handhaving voor deze beboetbare feiten uitgesloten is; indien de ernst van de overtreding of de omstandigheden waaronder zij is begaan daartoe aanleiding geven, moet de overtreding ingevolge art. 7.6 lid 5 Wnb aan het OM worden voorgelegd (dat alsdan zou kunnen opteren voor strafvervolging).
-
3 De bestuurlijke boete in de Omgevingswet
3.1 Toetsversie 2013: grondslag voor brede invoering bestuurlijke boete met lage bedragen
De boetebevoegdheid die nu wordt voorzien voor de Omgevingswet kent een roerige geschiedenis. De toetsversie van de Omgevingswet26x Toetsversie d.d. 28 februari 2013 van de concept-Omgevingswet met bijbehorende concept-MvT. bevatte uitsluitend een globale regeling voor de bestuurlijke boetebevoegdheid, inhoudende dat bij AMvB kan worden bepaald dat en voor welke overtredingen een bestuurlijke boete kan worden opgelegd. Aldus zou in lijn met de bestaande wetgevingspraktijk per deelgebied van het omgevingsrecht een keuze kunnen worden gemaakt tussen de bestuurlijke boete en de bestuurlijke strafbeschikking.27x MvT bij de toetsversie concept-Omgevingswet, p. 146. Die keuze werd doorgeschoven naar de uitvoeringsregelgeving. Het ging overigens om een bestuurlijke boete van beperkte hoogte, voor natuurlijke personen van ten hoogste de eerste categorie (€ 410), voor rechtspersonen van ten hoogste de tweede categorie (€ 4100). De voorgestelde regeling stuitte desalniettemin op serieuze kritiek van de Raad van State, die niet overtuigd was van de noodzaak om de bestuurlijke boete over de volle breedte van het omgevingsrecht in te voeren (wat de voorgestelde regeling immers niet uitsloot) en voorts adviseerde de beboetbare overtredingen bij wet aan te wijzen, al dan niet in een bijlage, in plaats van in een AMvB.28x Kamerstukken II 2013/14, 33 962, nr. 4, p. 129-130. Mede naar aanleiding van het advies van de Raad van State is besloten de punitieve handhaving van het omgevingsrecht eerst verder te doordenken. In de Omgevingswet bleef wel een paragraaf gereserveerd voor de bestuurlijke boete (par. 18.1.4).
3.2 Nader onderzoek 2015
In opdracht van de ministeries van Infrastructuur en Milieu (IenM) en van Veiligheid en Justitie (VenJ) heeft de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) onderzoek gedaan naar de gewenste richting van de punitieve handhaving van de Omgevingswet.29x B.F. Keulen, H.E. Bröring, A.A. van Dijk, A. Postma & M.E. Buwalda, De punitieve handhaving van de Omgevingswet, Zutphen: Uitgeverij Paris 2015. Zie ook www.omgevingswetportaal.nl/publicaties/documenten/rapporten/2015/06/01/eindrapport-punitieve-handhaving-in-de-omgevingswet. De onderzoekers concludeerden ten aanzien van de keuze tussen bestuurlijke boete of strafbeschikking – waartoe ik mij in dit artikel beperk; het RUG-onderzoek gaat bijvoorbeeld ook over de (wijze van) strafbaarstelling – dat voor alle domeinen van het omgevingsrecht dezelfde lik-op-stuksanctie zou moeten worden gehanteerd en dat de bestuurlijke strafbeschikking dan de voorkeur verdient. Wel zouden enkele meer en minder ingrijpende aanpassingen in de huidige regeling van de bestuurlijke strafbeschikking moeten worden doorgevoerd.30x Zie voor een uitvoeriger bespreking van het RUG-onderzoek O. Jansen, Appels en peren. Bestraffende handhaving in de Omgevingswet, Vastgoedrecht 2016, afl. 3, p. 65-72. Omdat met name IenM niet overtuigd was van deze oplossingsrichting en de bestuurlijke strafbeschikking op weerstand stuitte bij de domeinen waarvoor de bestuurlijke boete al is of zou worden ingevoerd, is aanvullend advies gevraagd over de voor- en nadelen van beide lik-op-stuksancties voor alle domeinen teneinde deze beter tegen elkaar te kunnen afwegen.31x Blomberg 2015. Mijn conclusie op basis van een domeinanalyse was kort gezegd dat de voor- en nadelen van het ene instrument ook in meer of mindere mate bij het andere instrument zouden kunnen worden gerealiseerd respectievelijk ondervangen, en dat in de motieven van de wetgever om op de onderscheiden domeinen van het omgevingsrecht hetzij voor de bestuurlijke boete, hetzij voor de strafbeschikking te kiezen geen principiële voorkeur voor het ene of het andere instrument te ontdekken valt, in ieder geval niet op het terrein van het omgevingsrecht.32x Zie p. 28. Als de meer principiële standpunten die de RUG-onderzoekers innamen, worden losgelaten, is de keuze tussen beide lik-op-stukinstrumenten – dus op basis van de instrumentele aspecten – dan ook in beginsel om het even.33x Wat niet wegneemt dat het zowel voor de burger als voor het bestuur wel degelijk kan uitmaken of een feit via het strafrecht (strafbeschikking) of het bestuursrecht (boete) wordt afgedaan. Zie daarover Michiels, Blomberg & Jurgens 2016, p. 126-133.
3.3 Consultatieversie Invoeringswet Omgevingswet 2017: continuering huidige situatie met toevoeging bestuurlijke boete op twee domeinen, hogere bedragen
Onlangs is de (concept-)Invoeringswet Omgevingswet in consultatie gebracht. Hierin wordt de voor de boete gereserveerde paragraaf 18.1.4 ingevuld. Het nader onderzoek laat volgens de regering een dermate divers beeld van de voor- en nadelen van beide instrumenten zien dat nog niet voor het ene of het andere instrument kan worden gekozen, mede omdat de boete en de strafbeschikking nog maar kort worden toegepast in het omgevingsrecht. Verder wordt verwezen naar het ongevraagd advies van de Raad van State,34x Afdeling advisering van de Raad van State, Advies W03.15.0138.II van 13 juli 2015 (analyse van enige verschillen in rechtsbescherming en rechtspositie van de justitiabele in het strafrecht en in het bestuursrecht). waarover het kabinet nog een standpunt moet innemen. Al met al genoeg redenen om vooralsnog ‘geen fundamentele veranderingen’ door te voeren. De voorgestelde regeling beoogt daarom voortzetting van de huidige situatie, dat wil zeggen dat de omgevingsrechtelijke bepalingen strafbaar blijven op grond van de WED, dat de huidige bestuurlijke strafbeschikking ‘voorlopig wordt voortgezet’ (domeinen milieu, water en natuur) en dat ook de bestuurlijke boete voor het domein bouwen wordt gehandhaafd.35x MvT bij consultatieversie Invoeringswet Omgevingswet, p. 31. Wel wordt voorgesteld om ‘ter uitvoering van eerdere toezeggingen’ op twee domeinen de bestuurlijke boete te introduceren. Dit betreft de milieufeiten uit het Brzo 2015 en de regels ter bescherming van het erfgoed (monumentenzorg).
Voor de Brzo-milieufeiten is de boetebevoegdheid toegezegd naar aanleiding van ‘Odfjell’ en ligt dit ook voor de hand gezien de bestaande boetebevoegdheid van de Inspectie SZW (ingestoken vanuit de arbeidsomstandighedenwetgeving). De colleges van gedeputeerde staten (en de minister van EZ) zijn het bevoegd gezag voor de milieufeiten; uitvoering van de handhavingstaken ter zake is ondergebracht bij de zes gespecialiseerde Brzo-omgevingsdiensten.
De bestuurlijke boete voor erfgoedovertredingen vloeit voort uit het rapport ‘Erfgoed in goede handen?’,36x Rapport van de Erfgoedinspectie, bijlage bij Kamerstukken II 2012/13, 32 156, nr. 44. waarin wordt geconcludeerd dat voor ernstige overtredingen, met name bij verlies van monumentale waarden, een boete op zijn plaats zou zijn; de drempel voor het doen van aangifte is blijkens het onderzoek – kennelijk – hoog en gemeenten volstaan in dergelijke gevallen daarom vaak met legalisering. Dat is inderdaad onbevredigend en deze bestuurlijke boete vult dan ook een lacune in het instrumentarium (herstelsancties bieden bij verlies van monumentale waarden immers geen soelaas). In de meeste gevallen zullen burgemeester en wethouders het bevoegd gezag zijn, in een enkel geval de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW; bij een archeologisch rijksmonument) of de minister van IenM. Na de bestuurlijke boete op grond van de Wonw zou dit dus de tweede ‘omgevingsrechtelijke’ boetebevoegdheid voor het gemeentebestuur worden, die eveneens domeinbreed, zowel bij handelen zonder vergunning als bij handelingen in strijd met algemene regels (ter bescherming van rijksmonumenten), kan worden ingezet.
De voorgestelde regeling kent al met al zes wetsartikelen (art. 18.11 t/m 18.16). De eerste vijf bevatten boetebevoegdheden voor de handhaving van overtredingen op vijf deelterreinen van het omgevingsrecht.37x De bestuurlijke boete blijft ook voor de beperkingengebieden bij luchthavens en spoor (nu beboetbaar op grond van de Wet luchtvaart en de Spoorwegwet). Anders dan in de toetsversie Omgevingswet vinden toekenning van de boetebevoegdheid en aanwijzing van de beboetbare feiten nu dus in de wet in formele zin plaats, niet bij AMvB. Conform art. 5:46 lid 1 Awb bepaalt de wet ook welk bedrag ten hoogste kan worden opgelegd. Voor overtredingen van het Brzo 2015 (in de wet de ‘ter uitvoering van de Seveso-richtlijn gestelde regels’) kunnen de hoogste boetes worden opgelegd: boetes van de zesde categorie (€ 820.000) of, als dat meer is, ten hoogste 10 procent van de omzet van de onderneming (het voorgestelde art. 18.11 lid 2). Dit zijn voor het omgevingsrecht ongekend hoge bedragen. Het is wel de bedoeling dat de bevoegde organen – gedeputeerde staten en de minister – beleidsregels voor de vaststelling van boetetarieven vaststellen en deze onderling afstemmen met het oog op de rechtsgelijkheid en het waarborgen van een gelijk speelveld. Ik acht dat zeker noodzakelijk, omdat achter een aantal van de beboetbare feiten in kwestie een enorme variatie in aard en ernst schuil kan gaan.
Ook voor overtreding van de erfgoedregels zijn de boetes fors: ten hoogste van de vijfde categorie, dus maximaal € 82.000 (art. 18.13 lid 2). Met dit maximum is aangesloten bij het oorspronkelijke (strafrechtelijke) boetemaximum van de Monumentenwet 1988.38x MvT bij consultatieversie Invoeringswet Omgevingswet, p. 158. Het bevoegd gezag kan vervolgens zelf voorzien in beleidsregels voor de hoogte van de boetes voor bepaalde overtredingen. Hoewel de regering niets zegt over afstemming met andere bevoegde organen, ligt dat ook bij deze bevoegdheid tot op zekere hoogte wel voor de hand.39x Vgl. ook de eisen die in het Besluit omgevingsrecht (Bor) worden gesteld aan de uniformiteit van de uitvoering op het niveau van de omgevingsdiensten (art. 5.4).
Voor overtreding van de bouw- en sloopregels wordt de huidige regeling gecontinueerd, dat wil zeggen ten hoogste boetes van de derde categorie (€ 8200) met de mogelijkheid van verhoging tot de vierde categorie (€ 20.500) in geval van gevaar voor de gezondheid of veiligheid (art. 18.12 lid 2 en 3). Van gevaar voor de veiligheid zal overigens bij veel overtredingen, zoals van brandveiligheids- en andere gebruikseisen, al snel sprake zijn. De boetebevoegdheid is wel enigszins gewijzigd vormgegeven; anders dan in art. 92a Wonw wordt niet één overtreding (art. 1b Wonw), maar vijf verschillende activiteiten (art. 18.12 lid 1 sub a t/m e) beboetbaar gesteld. Dit vloeit voort uit de wijze van normstelling in de Omgevingswet, maar de regering voegt hieraan toe dat ‘er verschillen zijn in aard en ernst van de vele overtredingen die via dit artikel beboetbaar zijn’. Wat hiervan zij, uit een oogpunt van rechtsbescherming acht ik deze differentiatie een verbetering ten opzichte van art. 92a Wonw, omdat op grond van de huidige regeling ook een eerdere ongelijksoortige overtreding aanleiding kan zijn voor boeteoplegging. Met de voorgestelde differentiatie wordt de recidiveregeling enigszins beperkt.
Naast de vijf bevoegdheidstoekenningen bevat de voorgestelde regeling een bepaling inzake de afstemming met de strafrechtelijke handhaving. Die afstemming is nodig omdat de betrokken feiten via de WED ook strafrechtelijk kunnen worden gehandhaafd. Op grond van art. 18.16 moet het bevoegd gezag de gedraging voorleggen aan het OM ‘als de ernst van een overtreding of de omstandigheden waaronder zij is begaan daartoe aanleiding geven’ (idem als bij de net ingevoerde boetebevoegdheid op grond van de Wnb). Blijkens de toelichting is beoogd af te wijken van de hoofdregel van art. 5:44 lid 1 Awb, dat ter voorkoming van ongewenste cumulatie voorrang geeft aan het strafrecht. Hiervan kan worden afgeweken als dit bij wettelijk voorschrift zo is bepaald ofwel met het OM is overeengekomen (art. 5:44 lid 2 Awb). Onlangs zijn over de afstemming en taakverdeling bij de handhaving van het omgevingsrecht tussen bestuur en OM afspraken gemaakt in de Landelijke handhavingsstrategie, ‘Een passende interventie bij iedere bevinding’;40x Versie 1.7 d.d. 24 april 2014. Onder meer te downloaden via www.infomil.nl/onderwerpen/integrale/handhaving/landelijke/introductie/. deze strategie geldt volgens de regering als afspraak in de zin van art. 5:44 lid 2 Awb.41x MvT bij consultatieversie Invoeringswet Omgevingswet, p. 161. Het bevoegd gezag moet de criteria uit art. 18.16 met behulp van de Landelijke handhavingsstrategie invullen, zo is de gedachte. Er is geen ruimte om in dit artikel uitgebreid stil te staan bij de Landelijke handhavingsstrategie, maar ik wil er wel op wijzen dat deze strategie dermate eenzijdig is ingestoken vanuit het milieu(straf)recht, dat de interventiematrix al snel aanstuurt op bestuursrechtelijke én strafrechtelijke handhaving. Ik betwijfel dan ook of het stappenplan waarin de strategie voorziet, werkbaar is voor de boeteoplegging bij de bouw- en sloopregels en in iets mindere mate de erfgoedregels. Ik voorzie dat als bij dergelijke overtredingen het stappenplan wordt gevolgd, veel meer overtredingen aan het OM zouden moeten worden voorgelegd dan voor het OM behapbaar is.42x De interventiematrix kent lichte, midden- en zware segmenten. Overleg is volgens het stappenplan altijd nodig bij overtredingen in de midden- of zware segmenten en óók geïndiceerd bij overtredingen in de lichte segmenten als sprake is van één of meer verzwarende aspecten (zie p. 10). Verkregen financieel voordeel (winst of besparing) is zo’n verzwarend aspect en met name van een besparing is al snel sprake. Bij de bouw- en sloopregels druist veelvuldige strafvervolging bovendien in tegen de bedoeling van de (Woning)wetgever, die strafvervolging nu juist een te vergaand instrument achtte voor dit type overtredingen. -
4 Bevindingen
Hoewel de bestuurlijke boete in de voor de Omgevingswet voorgestelde boeteregeling (nog) niet over de hele breedte van het omgevingsrecht wordt ingevoerd, wordt de reikwijdte van het instrument in de voorgestelde regeling wel uitgebreid en zet de opmars van de bestuurlijke boete in het omgevingsrecht dus gestaag voort. Als de regeling zoals voorgesteld in de Omgevingswet terechtkomt, zal er straks een brede bestuurlijke boetebevoegdheid binnen de domeinen bouwen en monumentenzorg zijn en een beperkte binnen de domeinen natuurbescherming (vooral administratieve ‘CITES-feiten’) en milieu (emissiehandel en Brzo). De huidige bestuurlijke strafbeschikking blijft voor bepaalde, eenvoudige overtredingen binnen de domeinen milieu, water en natuur en zal, hoewel niet is uitgesloten dat er in de loop der tijd nog feitcodes worden toegevoegd, naar haar aard beperkt blijven tot ‘feiten van geringe ernst of eenvoudige aard’.43x Dat het moet gaan om feiten van geringe ernst of eenvoudige aard is conform het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State als aanvullende eis vastgelegd in het Besluit OM-afdoening (art. 4.3). Een omgevingsrechtbrede invoering van de bestuurlijke strafbeschikking zou mijns inziens een breuk met de uitgangspunten van het instrument betekenen.
In de praktijk zal de bestuurlijke boete mijns inziens in ieder geval voor gemeentebesturen dé punitieve sanctie in het omgevingsrecht worden. Bouwen en monumentenzorg zijn immers twee voor de gemeentelijke praktijk belangrijke deelterreinen, waarvan de uitvoering en handhaving veelal ook in eigen huis plaatsvinden (dat wil zeggen: niet worden uitbesteed aan de omgevingsdienst). Daarbij wijs ik erop dat gemeenten op een aanpalend beleidsterrein, te weten het huisvestingsrecht, ook al over een bestuurlijke boetebevoegdheid kunnen beschikken.44x Op grond van art. 35 Huisvw 2014 kan de gemeenteraad in de Huisvestingsverordening bepalen dat een bestuurlijke boete kan worden opgelegd voor overtreding van enkele daar genoemde bepalingen. Van die bevoegdheid wordt in toenemende mate gebruik gemaakt,45x De zoektermen ‘bestuurlijke boete’ en ‘Huisvestingswet’ leveren op rechtspraak.nl meer dan honderd hits op. Amsterdam heeft in 2016 166 boeten wegens woonfraude opgelegd, voor een totaalbedrag van € 1,9 miljoen (nos.nl/artikel/2163699-fors-meer-boetes-voor-illegale-airbnb-verhuur-in-amsterdam.html). in het bijzonder om illegale woningonttrekking (illegale hotels of toeristenverhuur, hennepplantages) aan te pakken. De aanpak van dergelijke overtredingen hangt nauw samen met (de handhaving van) het ruimtelijkeordeningsrecht, eveneens een belangrijk domein binnen het omgevingsrecht. Voor dat domein wordt nog geen bestuurlijke punitieve sanctie in het vooruitzicht gesteld.
Uit de praktijk van de handhaving van de Huisvestingswet (Huisvw), waarbij forse boeten kunnen worden opgelegd (maximaal € 20.500 voor bijvoorbeeld illegale woningonttrekking, waarbij boeten kunnen cumuleren als meerdere woningen worden onttrokken46x Zie bijv. ABRvS 27 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2080, waarin het ging om een bestuurlijke boete van in totaal € 72.000 wegens illegale verhuur aan toeristen van woonruimten met zes huisnummers. ), kan voorts worden afgeleid dat gemeenten niet bevreesd zijn om hoge boeten op te leggen en daarmee inmiddels ook de nodige ervaring hebben opgedaan.47x Overigens ook buiten het omgevingsrecht, bijv. met de bestuurlijke boete op grond van de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen (ook meer dan honderd hits op rechtspraak.nl). De (directeur van de) regionale omgevingsdienst hebben zij daarvoor niet nodig. Niettegenstaande het feit dat de regering voor de Omgevingswet nog niet heeft willen kiezen voor het ene of het andere lik-op-stukinstrument, is mijn conclusie dan ook dat de opmars van de bestuurlijke boete in het omgevingsrecht niet meer te stuiten is.Wat zou Lex Michiels van deze ontwikkeling vinden? In zijn publicaties heeft hij zich met het oog op een effectieve handhaving veelvuldig voorstander getoond van de mogelijkheid voor het bestuur om overtredingen waarbij herstelsancties geen of onvoldoende soelaas bieden zelfstandig met een bestraffende sanctie te kunnen afdoen – mits voldoende waarborgen en rechtsbescherming voor de justitiabele – en daarvoor ook concrete suggesties gedaan.48x Zie o.m. de publicaties genoemd in noot 1, 6 en 11. Anders dan in zijn Amsterdamse oratie uit 1994 was hij in zijn Tilburgse oratie (in 2006) echter kritisch over een boetebevoegdheid voor decentrale organen, vanwege het risico van uiteenlopende bedragen voor precies dezelfde overtredingen.49x In beide (!) oraties op p. 31. En dat is wel wat de voorgestelde boeteregeling in de Omgevingswet mogelijk maakt. Toch denk ik dat hij de huidige ontwikkeling grosso modo steunt, want de omstandigheden zijn inmiddels aanzienlijk gewijzigd. De Awb bevat een algemene regeling voor de bestuurlijke boete, de handhaving is op het terrein van het omgevingsrecht veel professioneler dan tien jaar geleden50x In ‘De tijd is rijp’ (rapport uit 2008 van de commissie-Mans, waarin ook Lex Michiels zitting had) worden de op dat moment nog op te richten regionale omgevingsdiensten goed in staat geacht om bestuurlijke boeten op te leggen (zie p. 57). en het alternatief, de bestuurlijke strafbeschikking, kent voor het decentrale bestuur enkele substantiële nadelen.51x Zo mag een strafbeschikking, anders dan een boete, alleen worden opgelegd voor feiten die zijn geconstateerd door een ambtenaar met opsporingsbevoegdheid, worden bij de strafbeschikking dermate strenge eisen gesteld aan feitcodes dat maar een kleine selectie van wat in de praktijk wordt geconstateerd daarmee kan worden afgedaan, en gelden bij de strafbeschikking – vooralsnog – vaste tarieven, waarvan het bestuur niet mag afwijken en wat dus een belemmering vormt als het vaste tarief in een concreet geval als niet passend wordt ervaren. Zie uitgebreider Michiels, Blomberg & Jurgens 2016, p. 131-132. Bovendien is de bestuursrechter in staat gebleken eenzelfde niveau van rechtsbescherming te bieden als de strafrechter. Dat neemt niet weg dat Lex ongetwijfeld nog wel wat kritische noten over de voorgestelde regeling in de Omgevingswet zal weten te kraken. Ik hoop dan ook dat hij, ondanks zijn afscheid van Tilburg, dat de aanleiding vormt voor dit bijzondere TO-nummer, daar nog eens gelegenheid voor ziet. Want zijn ideeën en standpunten over de bestuurlijke bestraffing van het omgevingsrecht hebben in belangrijke mate bijgedragen aan de route waarlangs de bestuurlijke boete binnen dit rechtsgebied zijn opmars heeft gemaakt. Waarvan akte!
-
1 F.C.M.A. Michiels, De boete in opmars? (oratie Amsterdam VU), Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1994.
-
2 F.C.M.A. Michiels, Houdbaar handhavingsrecht (oratie Utrecht), Deventer: Kluwer 2006, p. 12.
-
3 Zie in algemene zin over de bestuurlijke boete en de bestuurlijke strafbeschikking hoofdstuk 4 uit: F.C.M.A. Michiels, A.B. Blomberg & G.T.J.M. Jurgens, Handhavingsrecht, Deventer: Kluwer 2016, p. 99-133.
-
4 Consultatieversie d.d. 5 januari 2017. Zie www.internetconsultatie.nl/invoering_omgevingswet.
-
5 Voor het schrijven van dit artikel is mede gebruik gemaakt van A.B. Blomberg, Aanvullend advies Punitieve handhaving Omgevingswet d.d. 1 juni 2015 (www.omgevingswetportaal.nl/documenten/rapporten/2015/06/01/aanvullend-advies-punitieve-handhaving-in-de-omgevingswet).
-
6 Zie bijv. A.B. Blomberg & F.C.M.A. Michiels, Bestuurlijke boeten in het bouwrecht, BR 1995, p. 649-656 en G.T.J.M. Jurgens & F.C.M.A. Michiels, Bestuurlijke boeten in het milieurecht (Publicatiereeks milieubeheer nr. 1997/5), Den Haag: VROM 1997.
-
7 Kamerstukken II 1993/94, 23 400 VI, nr. 48, p. 20 (Kabinetsstandpunt in reactie op het advies van de Commissie voor de Toetsing van Wetgevingsprojecten, Handhaving door bestuurlijke boeten (Den Haag: CTW 94/1)).
-
8 Dit argument wordt in het algemeen overigens ook wel genoemd voor het bepalen van de keuze tussen de bestuurlijke boete en het strafrecht; de ‘besloten context’ zou dan juist tot voorkeur voor de boete leiden (vgl. de Kabinetsnota over de uitgangspunten bij de keuze van een sanctiestelsel, Kamerstukken II 2008/09, 31 700 VI, nr. 69, p. 6).
-
9 Vgl. A. de Lange, De bestuurlijke boete in het goede spoor, M en R 1998, p. 77. Zie voor meer algemene bezwaren in die tijd tegen de bestuurlijke boete G.J.M. Corstens, Bestuurlijke boeten in de vierde tranche Awb, NJB 2000, p. 1185-1190.
-
10 Aldus o.m. Commissie Bestuursrechtelijke en Privaatrechtelijke Handhaving (commissie-Michiels), Handhaven op niveau, Deventer: Kluwer 1998, p. 80. In zijn Tilburgse oratie concludeert Michiels zelfs dat de bestuurlijke boete daarom voorbehouden zou moeten worden aan nationale instanties (Michiels 2006, p. 31 en 56).
-
11 A.B. Blomberg & F.C.M.A. Michiels, Handhaven met effect, Den Haag: VUGA 1997, p. 342-344.
-
12 Zie noot 6.
-
13 In het Transactiebesluit milieudelicten (Stb. 2000, 320) werd aan enkele bestuursorganen in zes arrondissementen de bevoegdheid verleend om ter zake van een bepaald aantal (lichtere) milieudelicten een transactie aan te bieden. Deze bestuursorganen waren bevoegd tot het stellen van één of meer voorwaarden aan de verdachte, zoals het betalen van een bedrag van niet meer dan € 1200 (conform een tarieflijst), maar ook het nemen van herstelmaatregelen. Zie over dit experiment A.B. Blomberg, S. Verberk & F.C.M.A. Michiels, Een gunstig aanbod; een onderzoek naar de werking van het Transactiebesluit milieudelicten, Utrecht: Centrum voor Omgevingsrecht en Beleid/NILOS 2002 (ook te downloaden van www.wodc.nl/binaries/ewb02gun-samenvatting_tcm28-75085.pdf).
-
14 Stb. 2006, 330 (inwerkingtreding op 1 februari 2008).
-
15 Wijziging van het Besluit OM-afdoening (Stb. 2012, 150).
-
16 Richtlijn van het College van procureurs-generaal, Stcrt. 2013, 35773.
-
17 NvT, Stb. 2012, 150, p. 30.
-
18 NvT, Stb. 2012, 150, p. 34.
-
19 Zie uitvoeriger Blomberg 2015, p. 47 en 52.
-
20 De boetebevoegdheid is toegekend aan ‘een daartoe door Onze Minister aangewezen, onder hem ressorterende ambtenaar’ (art. 34 lid 1 Arbowet) en wordt in de praktijk uitgeoefend door de Inspectie SZW.
-
21 Wijziging van de Woningwet in verband met het versterken van het handhavingsinstrumentarium (Stb. 2014, 249).
-
22 Kamerstukken II 2013/14, 33 798, nr. 3, p. 2.
-
23 Kamerstukken II 2013/14, 33 798, nr. 3, p. 7.
-
24 Een beperking die volgens Oswald Jansen onmiddellijk zou moeten verdwijnen; zie O.J.D.M.L. Jansen, Op naar een algemene boetebevoegdheid in de Omgevingswet, TO 2015, afl. 4, p. 166 (noot 11).
-
25 NvT bij het Besluit natuurbescherming (Stb. 2016, 383), p. 104.
-
26 Toetsversie d.d. 28 februari 2013 van de concept-Omgevingswet met bijbehorende concept-MvT.
-
27 MvT bij de toetsversie concept-Omgevingswet, p. 146.
-
28 Kamerstukken II 2013/14, 33 962, nr. 4, p. 129-130.
-
29 B.F. Keulen, H.E. Bröring, A.A. van Dijk, A. Postma & M.E. Buwalda, De punitieve handhaving van de Omgevingswet, Zutphen: Uitgeverij Paris 2015. Zie ook www.omgevingswetportaal.nl/publicaties/documenten/rapporten/2015/06/01/eindrapport-punitieve-handhaving-in-de-omgevingswet.
-
30 Zie voor een uitvoeriger bespreking van het RUG-onderzoek O. Jansen, Appels en peren. Bestraffende handhaving in de Omgevingswet, Vastgoedrecht 2016, afl. 3, p. 65-72.
-
31 Blomberg 2015.
-
32 Zie p. 28.
-
33 Wat niet wegneemt dat het zowel voor de burger als voor het bestuur wel degelijk kan uitmaken of een feit via het strafrecht (strafbeschikking) of het bestuursrecht (boete) wordt afgedaan. Zie daarover Michiels, Blomberg & Jurgens 2016, p. 126-133.
-
34 Afdeling advisering van de Raad van State, Advies W03.15.0138.II van 13 juli 2015 (analyse van enige verschillen in rechtsbescherming en rechtspositie van de justitiabele in het strafrecht en in het bestuursrecht).
-
35 MvT bij consultatieversie Invoeringswet Omgevingswet, p. 31.
-
36 Rapport van de Erfgoedinspectie, bijlage bij Kamerstukken II 2012/13, 32 156, nr. 44.
-
37 De bestuurlijke boete blijft ook voor de beperkingengebieden bij luchthavens en spoor (nu beboetbaar op grond van de Wet luchtvaart en de Spoorwegwet).
-
38 MvT bij consultatieversie Invoeringswet Omgevingswet, p. 158.
-
39 Vgl. ook de eisen die in het Besluit omgevingsrecht (Bor) worden gesteld aan de uniformiteit van de uitvoering op het niveau van de omgevingsdiensten (art. 5.4).
-
40 Versie 1.7 d.d. 24 april 2014. Onder meer te downloaden via www.infomil.nl/onderwerpen/integrale/handhaving/landelijke/introductie/.
-
41 MvT bij consultatieversie Invoeringswet Omgevingswet, p. 161.
-
42 De interventiematrix kent lichte, midden- en zware segmenten. Overleg is volgens het stappenplan altijd nodig bij overtredingen in de midden- of zware segmenten en óók geïndiceerd bij overtredingen in de lichte segmenten als sprake is van één of meer verzwarende aspecten (zie p. 10). Verkregen financieel voordeel (winst of besparing) is zo’n verzwarend aspect en met name van een besparing is al snel sprake.
-
43 Dat het moet gaan om feiten van geringe ernst of eenvoudige aard is conform het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State als aanvullende eis vastgelegd in het Besluit OM-afdoening (art. 4.3). Een omgevingsrechtbrede invoering van de bestuurlijke strafbeschikking zou mijns inziens een breuk met de uitgangspunten van het instrument betekenen.
-
44 Op grond van art. 35 Huisvw 2014 kan de gemeenteraad in de Huisvestingsverordening bepalen dat een bestuurlijke boete kan worden opgelegd voor overtreding van enkele daar genoemde bepalingen.
-
45 De zoektermen ‘bestuurlijke boete’ en ‘Huisvestingswet’ leveren op rechtspraak.nl meer dan honderd hits op. Amsterdam heeft in 2016 166 boeten wegens woonfraude opgelegd, voor een totaalbedrag van € 1,9 miljoen (nos.nl/artikel/2163699-fors-meer-boetes-voor-illegale-airbnb-verhuur-in-amsterdam.html).
-
46 Zie bijv. ABRvS 27 juli 2016, ECLI:NL:RVS:2016:2080, waarin het ging om een bestuurlijke boete van in totaal € 72.000 wegens illegale verhuur aan toeristen van woonruimten met zes huisnummers.
-
47 Overigens ook buiten het omgevingsrecht, bijv. met de bestuurlijke boete op grond van de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen (ook meer dan honderd hits op rechtspraak.nl).
-
48 Zie o.m. de publicaties genoemd in noot 1, 6 en 11.
-
49 In beide (!) oraties op p. 31.
-
50 In ‘De tijd is rijp’ (rapport uit 2008 van de commissie-Mans, waarin ook Lex Michiels zitting had) worden de op dat moment nog op te richten regionale omgevingsdiensten goed in staat geacht om bestuurlijke boeten op te leggen (zie p. 57).
-
51 Zo mag een strafbeschikking, anders dan een boete, alleen worden opgelegd voor feiten die zijn geconstateerd door een ambtenaar met opsporingsbevoegdheid, worden bij de strafbeschikking dermate strenge eisen gesteld aan feitcodes dat maar een kleine selectie van wat in de praktijk wordt geconstateerd daarmee kan worden afgedaan, en gelden bij de strafbeschikking – vooralsnog – vaste tarieven, waarvan het bestuur niet mag afwijken en wat dus een belemmering vormt als het vaste tarief in een concreet geval als niet passend wordt ervaren. Zie uitgebreider Michiels, Blomberg & Jurgens 2016, p. 131-132.
De opmars van de bestuurlijke boete in het omgevingsrecht
DOI: 10.5553/TO/156850122017017002007
Artikel | De opmars van de bestuurlijke boete in het omgevingsrecht |
Trefwoorden | Omgevingswet, bestuurlijke boete, handhaving, Lex Michiels |
Auteurs | Mr. dr. A.B. (Aletta) Blomberg |
DOI | 10.5553/TO/156850122017017002007 |
Bron | Tijdschrift voor Omgevingsrecht, Aflevering 2, 2017 |
![]() |
|